Anayasa'da Türkiye Cumhuriyeti devletini tanımlarken "demokratik, laik, sosyal bir hukuk devletidir" ifadesini kullanır.  

Teorisyenler ve teknokratlar geniş bir perspektiften bakarak,  "enflasyonun düşmesi, asgari ücretten verginin kademeli olarak kaldırılması da" "sosyal devlet" uygulamalarından sayarlar. Fakat sıradan insanlar için ise "sosyal devlet";  "yoksulu" koruyup, gözetmek, refah düzeyini yükseltmek, insanca yaşamasını sağlamaktır. 

Başta "Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü" olmak üzere devletin pek çok kurumu (Belediyeler, sağlık kurumları…) bu amaçla görev yapar.

Kanun ve yönetmelikler çerçevesinde işleyen yapı da muhakkak ki, yoksulun evine kömür ulaşıyor, hastasına –yeşil kart ile- bakılıyor, çocuğu okula – şartlı nakit transferi desteğiyle- gidiyor.

Son yıllarda yapılan özellikle özürlüler konusundaki gelişmeler büyük memnuniyet verici. Artık özürlü bir çocuk tamamen devletin imkânlarıyla evinden alınıp, okula gidebiliyor. Veya evinde bakıma muhtaç olan özürlünün tüm temel gereksinimleri (evde bakım için bir asgari ücret, kurumda bakım için iki asgari ücret desteği) karşılanabiliyor.  

Fakat uygulamalara baktığımız da hala ulaşılamayan kesimlerin bulunduğunu, aynı zamanda da uygulamaların suiistimale ve istismara açık noktalarının olduğunu görüyoruz.

Birkaç küçük örnek vermek gerekirse;

Bazı mahalli yetkililerin, fakirin adıyla kendi yakınlarına kömür dağıtması, yardım götürmesi;

34 yaşında son derece sağlıklı bir babanın iki eşinden olma 14 çocuğuna, şartlı nakit transferi (ki iki eşten olan aynı yaşta çocuklar da mevcut) yoluyla, yaşadığı çevre itibariyle eline hatırı sayılır bir rakam geçmesi nedeniyle, bütün gün kahvede oturması;

Öte yandan asgari ücretle çalışan bir işçinin, anne baba da yanında olmak üzere üstelik kirada oturarak iki ila dört çocuğunu okutmak için çabalaması…  

Örneklerini fazlaca görebiliyoruz. 

BU VE BENZERİ ÖRNEKLERDEN YOLA ÇIKARAK "YOSULLUĞUN VE SOSYAL YARDIM" KAVRAMLARININ YENİDEN TANIMLANMASINA İHTİYAÇ VARDIR

Bu bağlamda özürlüler için uygulanan "evde bakım ücretinde" yeni bir tanım ortaya kondu;        " asgari geçim standardı" (kendine ait veya hane toplam gelirinin birey sayısına düşen ortalama tutarı bir aylık net asgarî ücret tutarının 2/3'ünden az olma durumu).

Bu yeni bir zihniyet; sadece geliri olmayanı değil, geliri olup ta yeterli olmayanı da hizmet kapsamına almak. Bu pencereden bakıldığında; Belki de ihtiyaçlar sebebiyle, hizmet gidecek üç kesimin varlığını kabul etmek gerekir. 

1-      Özürlü, yaşlı, dul, yetim, kimsesiz gibi mutlak ihtiyaç sahipleri,

2-      Çalışıyor olsa da aldığı gelir ile ailenin temel (barınma, ısınma, eğitim gibi) ihtiyaçlarını karşılayamayanlar (kısmi yardıma ihtiyacı olanlar),

3-      Vasıfsız olduğu için çalışamamaktan (işsizlikten) dolayı ailesini geçindiremeyenler, 

Devlet, birinci grupta bulunanlara mutlak surette sahip çıkmalıdır. Bu gruptakiler "devletin emanet" bildikleridir ve "-namusudur". 

İkinci grupta bulunanlar ise; asgari ücret veya biraz fazlası ile geçinmeye çalışanlar… Kira, elektrik, su, yakacak, eğitimi giyim, mutfak ihtiyaçları derken, geçinemeyenler. İyi niyetle çalışıp, didinip ailesini geçindirmeye çalışan babanın, annenin, çocuğuna bot, kaban, evine yeterli kömürü alamamasının,  hâsılı, "yetişememe" duygusunun acısını kim bilebilir?

Devlet, ilgili kurumlarda bu kesimi sadece özürlüler ile ilgili uygulamalarda tanıyor (özürlü çocukların eğitimi, evde bakım ücretleri…). Peki ya diğer ihtiyaçlar… 

Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma G.M. "hiçbir surette geliri olmayanlara" hizmet götürüyor. Eğer hizmet alanını genişletip bu kesime kısmi yardım yaparsak yeterli kaynak nasıl bulunacak? Sorusu sorulabilir. Bu sorunu cevabı üçüncü grup ihtiyaç sahiplerine verilen hizmetin yeniden düzenlenmesinden geçiyor. 

Devletin sosyal yardımlarında suiistimal ve istismar olduğunu söylemiştik. Bu durum, ahlaki, vicdani eğitimsizliğin yanısıra, yardımların "sınırlı ve/veya süreli olmamasından" kaynaklanıyor. 

Kişi vasıfsız olduğu için, iş mi bulamıyor? 

İŞKUR'un iş garantili meslek edindirme destekleri daha geniş kapsamlı uygulanabilir. Bunu için kaynak sorunu bulunmuyor. 

Kişi mesleği olmadığı için iş bulamıyorsa bu sisteme dâhil edilir. (Kursiyer hem meslek eğitimi alıyor, hem de eğitim süresince ücret alıyor.)

Bu projede örgütler (KOSGEP, TİM…) zaten işbirliği halinde oluyorlar. Sorun öncelikli vasıflı eleman sorunu…

Kişi, meslek kursu süresince ve işe girdiği ilk aylarda yine yardımları almaya devam edebilir. (işi beğenmezse, şartları uygun olmazsa iki veya üç iş değiştirme olarak da sınırlama gelebilir). Daha sonra eğer ihtiyaçları kısmen devam ediyorsa ikinci gruptaki ihtiyaç sahibi kategorisinde yardım alabilir. Aksi halde sosyal yardımlar (bir, iki yıl gibi) belli süre ile sınırlandırılmalıdır.

Böylelikle, iş beğenmeme ve devlet yardımlarını istismar etme şartları da azaltmış olacaktır.  En önemlisi de buradan oluşan kaynakla da ikinci grubun ihtiyaçları giderilecektir. 

Hâsılı "yoksulluğun" , "sosyal devletin" ve "sosyal yardım" kavramlarını yeniden tanımlamak gerekiyor. Herkesin insanca yaşamasını sağlamak, istismar edenler karşısında gerçek ihtiyaç sahiplerinin hakkı korumak gibi, istismar edenleri eğitip terbiye etmek de devletin, yasa kuyucunun görevidir.

Ayşe KEŞİR
akesir@gmail.com