Türkiye ile Azerbaycan arasında bir anlaşmazlık ihtimali belirdiğinde sesleri yükselenleri uzun süredir takip ediyorum. Sanki yıllardır bekledikleri haber gelmiş, sanki Ankara ile Bakü arasındaki bağın gevşemesi Türkiye’ye yeni bir ufuk açacakmış gibi konuşuyorlar. Eleştirinin yerini küçümseme, muhasebenin yerini öfke alıyor.

Kardeşliğin sınandığı her mesele, bazılarının dilinde kardeşliğin geçersizliğine delil oluveriyor.

Şu soruları sormadan edemiyorum:

Azerbaycan’la aramız açıldığında Türkiye ne kazanacak?

Kafkasya’da hangi kapımız genişleyecek?

Türk dünyasında hangi imkânımız çoğalacak?

***

Baştan söyleyelim: Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkileri eleştirilebilir; hem de en ağır şekilde… Gazze’de yaşananlar karşısında Bakü’den daha güçlü bir ahlâkî ve siyasî tavır beklemek hakkımızdır.

Kardeşlik, birbirimize yalnızca güzel sözler söylemek, her yapılanı alkışlamak değildir. Gerektiğinde birbirimizin vicdanına seslenmeyi de gerektirir.

Filistin’in acısını iki kardeş ülke arasında husumet üretmenin malzemesine dönüştürmek, bu acıya hangi faydayı sağlar?

Ankara ile Bakü birbirinden uzaklaşınca Gazze’deki siyonist kuşatma ortadan mı kalkar?

Filistinli çocukların yarasına merhem olacak somut teklifiniz nedir?

Öfkenin haklılığı, önerilen siyasetin doğruluğunu kendiliğinden ispatlamaz.

***

Aynı açıklıkla bir başka gerçeği de kabul edeceğiz: Azerbaycan egemen bir devlettir. Kendi tehdit değerlendirmesi, güvenlik ihtiyaçları ve bölgesel hesapları vardır. Türkiye’yle müşterek bir tarihe sahip olması, bütün diplomatik tercihlerinin Ankara’da belirlenmesini gerektirmez. Biz kendi kararlarımız üzerinde nasıl herhangi bir vesayet kabul etmiyorsak başkası için de aynı şeyleri isteyeceğiz.

Azerbaycan’dan dayanışma isteyebiliriz. Egemenliğini bizim hassasiyetlerimizin içinde eritmesini isteyemeyiz. Çünkü biliriz ki, muhatabının iradesini tanımayan bir sevgi, sonunda buyurganlığa dönüşür. Yani her sorunu kendi iç dinamikleri ile değerlendirip, ilm-i siyasetle hareket etmek büyük aklın gereğidir.

Ne var ki egemenlik vurgusu her tercihi tartışmadan kurtaran bir zırh olamaz. Bakü’nün bölgesel zorunluluklarını anlamaya çalışmak, İsrail’le ilişkilerini önemsiz saymayı gerektirmez. Türkiye kamuoyunun Filistin hassasiyetini de geçici bir heyecan gibi görmemek gerekir. Sağlam bir ittifak, bu iki hakikati aynı masada konuşabilmelidir. Asıl maharet, rahatsızlığı saklamadan bağı koruyabilmektir.

Her itirazı düşmanlık, her farklılığı ihanet sayarsak diplomasinin alanını kendi ellerimizle daraltır, boğarız. Sonra da ortaya çıkan sessizliği uyum zannederiz.

***

Bu yüzden son gelişmeleri doğru tarihler ve doğru yerler üzerinden okumak gerekiyor: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan lideri İlham Aliyev, 1 Eylül 2026’da Bişkek’te, Şanghay İşbirliği Teşkilatı Zirvesi sırasında görüştü. Resmî açıklamada enerji, altyapı ve ulaştırma alanındaki iş birliği ile Azerbaycan-Ermenistan barışı öne çıktı. Ardından 8 Kasım 2026’da, Karabağ Zaferi’nin altıncı yıl dönümünde Erdoğan, Karabağ’a gitti; iki lider Şuşa’da bir araya geldi.

Arada iki ayı aşan bir süre var. Dolayısıyla gelişmeleri “Kırgızistan’dan hemen sonra Bakü’ye çıkarma” kolaycılığıyla anlatamayız. Savunduğumuz düşünce ne kadar güçlü olursa olsun, dayandığı olayların doğruluğuna borçludur.

Şuşa’daki buluşmanın siyasî anlamı çok açıktır: Erdoğan ile Aliyev, ilişkilerin devamına ve ortak geleceğe sahip çıktıklarını kamuoyu önünde yeniden ilan etti. Aliyev, kişisel çıkarlar uğruna iki ülkenin birliğine gölge düşürülmesine izin vermeyeceklerini gösterdiler. Bu açıklamalar, her sorunun çözüldüğünü yahut bütün görüş ayrılıklarının ortadan kalktığını kanıtlamaz. Böyle bir iddia için elimizde yeterli bilgi yok ancak iki liderin hayatî müttefikliği koruma iradesini gösterir.

Ben bu iradeyi, Ankara-Bakü hattındaki her pürüzden kopuş senaryosu çıkaran koroya verilmiş açık bir siyasî cevap olarak okuyorum.

Üstelik ortada yalnızca liderlerin kişisel yakınlığı bulunmuyor. 15 Haziran 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi, ilişkileri müttefiklik seviyesine taşıdı. Güvenliğe yönelik tehditler karşısında istişare ve ortak tedbir iradesi, bu ilişkinin kurumsal dayanakları arasındadır. Bu nedenle iki ülke arasındaki bağı bir günlük tartışmanın, bir televizyon programının yahut sosyal medya kampanyasının ölçüleriyle değerlendirmek ciddi bir akıl daralmasıdır.

***

Devletlerin onlarca yılda kurduğu güveni birkaç öfkeli cümleyle harcanabilir görmek, cesaret sayılamaz. Önce yerine ne koyacağınızı söyleyeceksiniz.

Kaybedilecek güvenin bedelini kim ödeyecek?

Ekranda hüküm dağıtanlar mı, coğrafyanın içinde yaşamak zorunda olan milletler mi?

Başından beri Azerbaycan meselesine daha derinden bakılması gerektiğini söyleyenlerdenim. Türkiye açısından Azerbaycan, Türk dünyasıyla bağların ve doğuya uzanan iş birliğinin temel ortaklarından biridir. Azerbaycan açısından Türkiye, güvenlikten diplomasiye kadar büyük ağırlık taşıyan bir müttefiktir. Enerji ve ulaştırma alanındaki ortaklıkların siyasî anlamı de büyüktür. Bu bağın zayıflaması iki ülkenin hareket alanını daraltır, bölgesel rekabetin başka aktörlerine fırsat verir.

Elbette her projenin başarısı ayrıca sınanacak, her anlaşmanın hesabı ayrıca sorulacaktır. Fakat hesap sormakla ortaklığın temelini aşındırmak arasındaki farkı da teslim etmek zorundayız.

***

Devlet aklı dediğimiz şeyin içini doldurmak zorundayız. Bu kavram, yönetenlerin her kararını tartışılmaz kılan bir mühür olarak kullanılamaz. Devlet aklı, sorunu zamanında görmek, muhatabını dinlemek, gerilimin toplumsal düşmanlığa dönüşmesini önlemek ve uzun vadeli menfaati günlük alkıştan üstün tutmaktır.

Şahsen, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Karabağ ziyaretini bu çerçevede değerli buluyorum. Aynı sorumluluğu medyadan ve siyaset çevrelerinden de beklemeliyiz. Bir ülkenin yönetimine kızarken halkını aşağılayan, kardeşliği pazarlık konusu yapan, her diplomatik ihtilafı sadakat imtihanına çeviren dilin bize kazandırdığı hiçbir şey yoktur; olamaz da…

Şimdi kaos korosuna yeniden soralım: İstediğiniz, Azerbaycan’ın Filistin konusunda daha duyarlı davranması mı, Türkiye’nin Azerbaycan’la arasının bozulması mı? Birincisi için konuşuyorsanız tartışalım. Hangi adımın sonuç vereceğini, hangi çağrının karşılık bulacağını birlikte sorgulayalım. Fakat ikincisini birincinin içine gizliyorsanız, buna itirazımız var. Gazze’nin hakkını savunurken Karabağ’da kurulan kardeşliği değersizleştirmeyelim.

Bakü’yü eleştirirken Ankara’nın ufkunu daraltmayalım. “Türkiye’siz Azerbaycan, Azerbaycan’sız Türkiye olmaz” sözü, farklılıklarımızı inkâr eden bir temenni olmaktan çok büyük anlamlar taşır. Birbirimizin gücüne kattığımız değerin ifadesidir. Siyasetin görevi ise bu değeri çoğaltmaktır.

Kardeşliğin sınandığı günlerde sorulacak tek soru da şudur:

Hangi sözümüz çözülmeye başlayan bu güçlü bağı onarır, hangi sözümüz duvara bir tuğla daha koyar?...