Antalya’da dünyanın 200’e yakın ülkesinden 100’ü aşkın lideri, çok sayıda diplomatı ve çevre aktivistini buluşturan COP31 İklim Zirvesi'ne başarılı şekilde ev sahipliği yapan Türkiye, küresel ağırlığını bir başka önemli kulvarda daha ortaya koyuyor.

İklim değişikliğiyle mücadelede dünyanın en büyük uluslararası platformlarından birine başkanlık eden Türkiye, eş zamanlı olarak Birleşmiş Milletler’in en üst makamı olan Genel Sekreterlik için de Feridun Sinirlioğlu ile yarışıyor.

Türkiye bir taraftan dünyanın geleceğine ilişkin küresel iklim buluşmasına kucak açarken diğer taraftan uluslararası sistemin yönetiminde söz sahibi olmayı hedefleyen anahtar bir ülke durumunda.

Dünya yeni bir küresel liderlik ararken Türkiye, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği için deneyimli diplomatı Feridun Sinirlioğlu’nu aday gösterdi.

İnsanlığı savaşın yıkımından kurtarmak ve gelecek kuşaklara barış içinde bir dünya bırakmak amacıyla 1945’te kurulan BM, bugün tarihinin en ciddi meşruiyet ve etkinlik krizlerinden birini yaşıyor.

Gazze’de yaşanan ağır soykırım başta olmak üzere İran ve Ukrayna savaşlarıyla İsrail’in Orta Doğu’daki saldırganlıkları karşısında BM’nin içinde bulunduğu acziyet, uluslararası barış ve güvenliği koruma kapasitesini tartışmalı hale getiriyor.

Enkaza dönen Gazze’de masum sivillerin kayıplarını önleyemeyen, yeterince insani yardım ulaştırılmasını sağlayamayan BM, bölgede faaliyet gösteren kendi personelini dahi İsrail’in katliamlarından koruyamıyor.

Üç maymunu oynayan BM, bu haliyle küresel barışın teminatı değil, katliamlara seyirci kalan dünyanın en büyük diplomatik tiyatro sahnesine dönmüş durumda.

Üstelik BM'nin en büyük finansal destekçilerinden ABD'nin katkılarını azaltması, bazı kurum ve programlardan çekilmesi, örgütün zaten ağır olan mali sorunlarını da derinleştiriyor.

Çarkları kilitlenmiş bir bürokrasi yığını haline gelen iflasın eşiğindeki BM, küresel sorunların çözümünde ağırlık koymak bir yana, kendi kurumsal kapasitesini ve otoritesini korumakta zorlanıyor.

Büyük güçlerin çıkar hesaplarına hapsolan BM’nin, örgütün beş daimi üyenin veto kıskacında iyice işlevsizleşmesi 193 üyeli dünya örgütünün karar alma mekanizmasındaki yapısal çelişkiyi gözler önüne seriyor.

İşte bu nedenlerle yıllardır BM’de reform çağrılarına öncülük eden Türkiye’nin Büyükelçi Feridun Sinirlioğlu’nu Genel Sekreterliğe aday göstermesi, böylesi kaotik bir dönemde daha fazla anlam kazanıyor.

TÜRKİYE’DEN TARİHİ ADAYLIK

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 30 Ekim 2026 tarihli mektupla açıkladığı BM’nin en üst yönetim makamına adaylık, Cumhuriyet tarihinde bir ilk.

Bu hamlenin arkasında, yalnızca uluslararası prestij arayışı değil, Türkiye’nin küresel diplomasi ve barış süreçlerinde daha etkin rol üstlenme iddiası bulunuyor.

Yaklaşık 44 yıllık diplomatik kariyere sahip Sinirlioğlu; Dışişleri Bakanlığı, Müsteşarlık, Tel Aviv Büyükelçiliği ile Lahey ve Beyrut’ta başkatiplik görevlerinde bulundu.

Türkiye’nin yedi yıl boyunca BM Daimi Temsilciliği’ni yürüten Sinirlioğlu, BM Afganistan Özel Koordinatörlüğü görevlerinin ardından bugün 57 ülkenin yer aldığı AGİT’in Genel Sekreterliğini yürütüyor.

2024’te bu göreve oy birliğiyle seçilmesi, farklı coğrafyalarla siyasi kamplar arasında uzlaşma oluşturabilme kapasitesinin ve kendisine duyulan güvenin önemli bir göstergesi.

Yani Sinirlioğlu, uluslararası kuruluşların işleyişini dışarıdan gözlemleyen bir isim değil; bu kurumların merkezinde görev yapmış, krizleri müzakere etmiş ve çok taraflı diplomasi mekanizmalarını yönetmiş deneyimli bir diplomat.

AA Amerika Temsilciliği görevim sırasında yakın desteklerini gördüğüm Sinirlioğlu’nun açıkladığı BM vizyonunun merkezinde ise önleyici diplomasi, arabuluculuk, bölgesel kuruluşlarla iş birliği ve kurumsal reform bulunuyor.

Yapay zekâdan siber güvenliğe, iklim değişikliğinden sürdürülebilir kalkınmaya uzanan başlıklar ise BM’nin değişen dünya koşullarına uyum sağlaması gerektiğine işaret ediyor.

BEŞ ÜLKENİN ESİRİ BM’DE ÇIKAR HESAPLARI

Savaşların, güç mücadelelerinin ve uluslararası sistemdeki güven krizinin derinleştiği bir dönemde aday olan Sinirlioğlu’nun önündeki en büyük engel, kişisel yeterliliğinden çok BM’nin çıkar hesaplarına dayanan güç mimarisi.

BM Şartı’nın 97. maddesine göre Genel Sekreter, Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi üzerine Genel Kurul tarafından atanıyor. Bunun için 15 üyeli Güvenlik Konseyi’nde en az dokuz olumlu oy ve beş daimi üyeden hiçbirinin veto kullanmaması gerekiyor.

ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa’nın tutumu bu nedenle belirleyici. 193 ülkenin temsil edildiği Genel Kurulun önüne gelecek ismi, gerçekte beş ülkenin uzlaşması şekillendiriyor.

Dünya nüfusunun ve ülkelerinin büyük çoğunluğunu temsil eden Genel Kurul, sadece kararın son aşamasında devreye girerken, seçimin kaderi beş daimi üyenin veto yetkisinde düğümleniyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yıllardır haykırdığı “Dünya beşten büyüktür” eleştirisi, BM Genel Sekreterliği seçiminde de tam olarak karşılığını buluyor.

Çünkü dünyanın kaderini ilgilendiren kararların beş ülkenin siyasi ve stratejik çıkarlarına terk edildiği bir sistemin sürdürülebilir olmadığı artık çok daha açık.

Türkiye'nin ortaya koyduğu adaylık, tam da bu yapısal sorunun tartışıldığı bir dönemde BM'nin yeniden etkin, adil, kapsayıcı ve temsil gücü yüksek bir kuruma dönüştürülmesi gerektiği yönündeki çağrının diplomatik zemine taşınmasıdır.

Genel Sekreter, beş büyük gücün iradesini uygulayan bir bürokrat değil, uluslararası hukuku ve BM Şartı'nı savunabilen, gerektiğinde büyük güçlerin karşısında da söz söyleyebilen bağımsız bir küresel aktör olmalıdır.

DİPLOMATİK YARIŞIN GÖRÜNMEYEN DENGELERİ

Türkiye'nin uluslararası sisteme ilişkin itirazları ve çözüm arayışlarıyla dahil olduğu seçim sürecinin bu aşamasında adaylar, Genel Kurul'da düzenlenen açık oturumlarda vizyonlarını anlatıyor.

Güvenlik Konseyi ise kapalı kapılar ardında yapılan eğilim yoklamalarıyla adayların şansını ölçüyor. Bu yoklamalarda ülkeler adaylar için üç seçenekten birini kullanıyor: Destekliyorum, karşıyım veya görüş belirtmiyorum.

Bu ön oylamalar resmi seçim olmasa da adayların diplomatik ağırlığını ve veto risklerini anlamak bakımından belirleyici. Üstelik sonuçlar BM tarafından resmen açıklanmıyor; basına sızan bilgiler üzerinden takip ediliyor.

Sinirlioğlu’nun karşısındaki en önemli siyasi faktörlerden biri, bu kez BM tarihinin ilk kadın genel sekreterinin seçilmesi yönündeki beklenti. Bugüne kadar görev yapan dokuz genel sekreterin tamamının erkek olması, bu talebi güçlendiriyor.

Diğer taraftan Latin Amerika ülkeleri coğrafi temsil dengesi gerekçesiyle sıranın kendilerinde olduğunu savunuyor.

Kosta Rika'nın adayı Rebeca Grynspan’ın önceki yoklamalarda öne çıkması da bu beklentinin göstergesi. Ancak adayların aldığı destek ve karşı oylar, yarışın henüz sonuçlanmadığını ortaya koyuyor. Grynspan seçildiği takdirde BM tarihinin ilk kadın ve aynı zamanda ilk Yahudi Genel Sekreteri olacak.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Başkanı Rafael Grossi, Guyana'nın adayı Carolyn Rodrigues-Birkett ile Birleşik Arap Emirlikleri adayı Dışişleri Bakanı’nın siyasi ilişkilerden sorumlu yardımcılarından Lana Nusseibeh de dikkat çeken isimlerden.

Filistin kökenli olmasına rağmen Nusseibeh’in İsrail ile İbrahim Anlaşmaları sürecindeki rolü ve İsrail diasporası konusundaki uzmanlığı adaylığını tartışmalı hale getiriyor.

Adaylara resmen destek açıklamayan soykırımcı İsrail’in BM Temsilcisi Danny Danon’un, Nusseibeh’in adaylığını övgüyle karşılaması durumu anlatmaya yetiyor.

Bu hesaplar arasında devam eden süreçte şimdilik Kosta Rika'nın adayı Rebeca Grynspan 12 destek, 3 karşı oyla ilk sırada yer alıyor.

Türkiye'nin adayı Feridun Sinirlioğlu ise sekizincisi yapılan bu oylamaya ilk kez dahil oldu. Ortaya çıkan tablo 3 destek, 8 karşı ve 4 görüş bildirmeme oyu şeklindeydi. Yani ilk sonuçlar zorlu bir diplomatik mücadeleye işaret ediyor.

Çünkü Sinirlioğlu, diğer adayların aylar süren kampanyalar yürüttüğü, diplomatik temaslarını geliştirdiği ve bir ölçüde destek blokları oluşturduğu yarışa yeni dahil oluyor.

Sinirlioğlu açısından Fransa’nın tutumu, Yunanistan’ın Güvenlik Konseyi üyeliği, Kıbrıs meselesi ve İsrail’le ilişkiler de aşılması gereken siyasi engeller arasında.

Buna karşılık Ankara’nın Washington, Moskova ve Londra ile diplomatik kanalları, Çin’le kurulacak temaslar ve AGİT döneminden gelen uluslararası ilişkileri önemli fırsatlar sunabilir.

DÜNYA ÇÖZÜM BM GÜÇLÜ LİDERLİK BEKLİYOR

Sinirlioğlu’nun adaylığında belirleyici olan, yalnızca güçlü bir özgeçmişe sahip olması değil, bu birikimin uluslararası uzlaşmaya dönüştürülebilmesi.

Türkiye’nin önündeki görev de adaylığı açıklamakla sınırlı değil; beş daimi üye başta olmak üzere Güvenlik Konseyi’nde geniş bir destek zemini oluşturmak.

Çünkü bir Türk diplomatının böylesine üst bir makama gelmesi, Türkiye’nin uluslararası itibarına ve diplomatik ağırlığına önemli katkı sağlayacaktır.

Sonuçta mesele yalnızca BM’nin yeni genel sekreterinin kim olacağı değil, dünyanın giderek derinleşen krizler karşısında nasıl bir liderlik istediğidir.

Güç mücadelelerinin diplomasiyi gölgede bıraktığı, uluslararası hukukun seçici biçimde uygulandığı bir dönemde BM’nin ihtiyacı, tarafları ayrıştıran değil buluşturan, krizleri izleyen değil çözüm üreten bir liderliktir.

Sinirlioğlu’nun BM Genel Merkezi’nde 7 Kasım’da düzenlediği basın toplantısında söylediği “Ben bu görev için yetiştirildim” cümlesi kararlılığını gösteriyor. “Sonuç üretebilen bir Birleşmiş Milletler'e ihtiyacımız var” cümlesi ise ihtiyaç duyulan değişim konusundaki inancını vurguluyor.

Yarışın sonucu ne olursa olsun, bu adaylık Türkiye’nin küresel sistemde daha fazla sorumluluk üstlenme iddiasının güçlü bir göstergesidir.

Türkiye'nin küresel diplomasi sahnesindeki ağırlığını temsil eden hariciyemizin hafızalarından Feridun Sinirlioğlu'na bu anlamlı ve zorlu yarışta başarılar diliyoruz.