1999-2000 Öğrenci Protestoları...
2009-2010 Yeşil Hareket...
2017-2018 Ekonomi Protestoları...
2019 Yakıt Fiyatı Ayaklanması...
2021 Su ve Ekmek Protestoları...
2022-2023 Mahsa Amini ile başlayan "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketi...

İran son 25 yılda pek çok kez rejim karşıtı hareketlere sahne oldu. Belki hepsinin çıkış noktası farklıydı, ancak yine neredeyse hepsinin sonucu rejim değişikliği talebine dönüştü.

Bugün de o günlerdeyiz.

29 Aralık'ta Tahran'daki çarşı esnafı iki gün üst üste dükkanlarını kapattı. İran'ın para birimi, dolar karşısında korkunç seviyelere geriledi. Merkez Bankası Başkanı Muhammed Rıza Farzin istifa etti.

Akabinde 36 şehirde milyonlarca İranlı sokaklara döküldü, hükümet karşıtı sloganlar attı. Yetmedi,  polisle çatıştı. Güvenlik güçleri orantısız karşılık verdi, İran sokakları alev alev yandı.

Bugünkü hadiselere bakınca akıllarda yine aynı soru geliyor...

“Rejim değişecek mi?”

İRAN GÜÇ KAYBEDİYOR!

Tahran yönetiminin zorlu günler geçirdiği, bir hakikat. Yakın dönemde çeşitli sınamalara tabi tutuldular ve kötü sınav verdiler.

Direniş Ekseni dağıldı. Esed rejiminin çöküşü, Hizbullah'ın İsrail karşısında darmaduman olması, Yemen'deki gelişmeler...

Tahran için ciddi bir mali külfet oldu. 30 Milyar Dolar gibi bir miktardan bahsediliyor.

İtibarları sarsıldı. Üst düzey yetkililere yönelik suikastler, hava savunma sistemlerinin etkisizliği...

Biraz daha geriye gidince, Cumhurbaşkanının helikopter kazasında hayatını kaybetmesi ve cenazenin saatlerce bulunamaması...

E Prestiji bir kenara bıraksak, ekonomi bangır bangır bağırıyor. Aralık ayı enflasyon oranı yüzde 42,2. Gıda fiyatları geçtiğimiz yıla göre yüzde 72 arttı. İran Çalışma ve Sosyal Refah Bakanlığı'nın raporlarına göre, halkın yüzde 57'si yetersiz beslenmeden, yüzde 30'u ise yoksulluktan muztarip.

Nasıl muztarip olmasın zaten. Enerji de alarm veriyor.

Dünyanın en büyük ikinci doğal gaz rezervine sahip ülke, başkentini ısıtamıyor. Yakıt kıtlığı nedeniyle 13 elektrik santrali devre dışı kaldı. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, halkına, "termostatların derecelerini düşürün" çağrısı yapıyor.

Sağlığa bakıyoruz, zehirli mazot tartışmaları var. Tahran'daki ölümlerin yüzde 15'inden hükümet sorumlu tutuluyor.

Eğitime bakıyoruz, milyonlarca öğrenci çevrimiçi eğitime geçmiş durumda...

Tüm bunların üzerine Su krizi yaşanıyor ülkede. Yıllardır bilinçsiz kullanım sonucu ekolojik bir kıtlığa koşuyor İran.

Yönetim zor durumda ve daha önce yaptığı gibi kaba kuvvetle sonuç alamayacağına inanıyor olsa gerek. Pezeşkiyan'ın ılımlı açıklamaları, eylemcileri diyaloga davet etmesi de bundan.

KRİZ REJİMİN SONUNU GETİRİR Mİ?

Eylemler sosyal medyada "Rejim düşecek" algısına sebep oluşturuyor. Ancak katılımın henüz sınıf ötesi bir harekete dönüşmediği de ortada. Elit kesimin saf değiştirmesi veya güvenlik güçlerinin dağılmasına dair bir işaret yok ortada.

Ancak su krizi, tüm sınıflara mensup insanları olumsuz etkileyeceği için belki olayların daha da büyümesine yol açabilir.

İran bölgesel bir çatışma arayışına girebilir mi böyle bir senaryoda? Rejim, koltukta kalmak için sınırları ne kadar zorlar?

ABD VE İSRAİL'İN POZİSYONU BELİRLEYİCİ OLACAKTIR!

Trump'ın Cuma sabahı sosyal medyadan yaptığı "Hazırız, Tetikteyiz" paylaşımı önemli.

Çünkü bu tarz açıklamalar, sokak olaylarının Tahran lehine dönmesine ortam sağlıyor. Huzursuzluktan Washington'ı sorumlu tutmak en kolayı çünkü. Akabinde de protestolar acımasızca bastırılacak. Kriz yönetilmiş olacak.

Pezeşkiyan'ın, Trump'ın tehdidi öncesi sağduyulu açıklamaları arasında, "ABD'yi suçlamayalım, suçlu biziz" minvalindeki açıklaması da manidar. Belki söylediklerine pişman olmuştur. Washington orta açtı çünkü Trump'ın paylaşımı ile Tahran yönetimine.

Hamaney'in özel temsilcisi Ali Laricani, Trump'a "Protestocuların meşru talepleri ile yıkıcı unsurlar arasında ayrım yapıyoruz" diyerek yanıt verdi.

İran halkının "dış müdahale" durumuna ikna olmasını tetikleyecek bir gelişme yaşandı sözün özü.

Bu noktada İsrail'e bakalım. Onlar da dış müdahale algısının oluşmasından endişeli.

Netanyahu, değişim olacaksa İran'ın içinden olacağını söyledi hafta içinde. Çünkü İsrail'in görünür desteği, eylemcilerde şüphe uyandırma potansiyeline sahip. İran halkı daha önce birkaç kez "Rejimi yıkmak mı İsrail ve ABD ile aynı safta olmak mı" sorusuna Tel Aviv ve Washington'ın hoşnut olmayacağı yanıtlar verdi.

Bu kez ekonomik baskı ve algıyı yönetmek gibi iki temel seçenek üzerinden gitmek istiyor Amerika ve İsrail.

Her ne kadar Trump yüksek bir el açsa da ABD'li yetkililerden "Müdahale planımız yok" açıklaması yapıldı hemen uluslararası kamuoyuna haber ajansları aracılığıyla.

Müdahale=Rejim ile işbirliği yani "ABD-İsrail saldırmaya yeltenirse İran rejiminin koltuğunda kalmasını istiyordur" şeklinde bakabiliriz bu hadiseye.

İşin bir de şu yönü var. 2001'de Taliban'ı deviren ABD, 2021'de Taliban'ı iktidar koltuğunda görüp terk etti Afganistan'ı. İranlı eylemciler de benzer endişeyi yaşıyorlardır muhtemelen.

Krizin nereye evrileceğini kestirmek zor. Net olan tek şey ise ABD ve İsrail'in takınacağı tavrın, İran'da yaşananların seyrini direkt etkileyeceği.

Hüseyin Akif Küçükal / Haber7