Son dönemde CHP’li yerel yönetimler, belediye başkanları, çalışanları üzerinden kamuoyuna yansıyan yolsuzluk, kayırmacılık, kamusal kaynakların amaç dışı kullanımı ve bunlara eşlik eden etik- ahlak dışı ilişki ağları, skandallar güncel siyasi tartışmaların malzemesi olarak ele alınamayacak kadar çok katmanlı ve yapısal bir nitelik taşımaktadır. 

Bu tür vakaların, ortaya çıkışındaki artış ve benzer örüntüler göstermesi, meseleyi münferit sapmaların ötesine taşıyarak kurumsal işleyiş, siyasal kültür ve normatif düzen arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeyi zorunlu kılmaktadır.

Kamu yönetimi literatürü, özellikle yönetişim (governance) yaklaşımı çerçevesinde, devletin hiyerarşik bir yapı ama aynı zamanda çok aktörlü ve çok düzlemli bir etkileşim alanı olduğunu ortaya koymaktadır. 

Bu bağlamda yerel yönetimler, hem demokratik temsilin en görünür olduğu hem de denetim mekanizmalarının görece daha kırılgan olduğu kurumsal alanlar olarak dikkat çekmektedir. 

Bu kırılganlık, güçlü yerel ağların, siyasal sadakat ilişkilerinin ve ekonomik çıkar gruplarının kesiştiği durumlarda daha da derinleşmektedir.

Bu çerçevede gözlemlenen yolsuzluk ve etik dışı pratikleri anlamlandırmak için üç temel analitik eksen öne çıkmaktadır: kurumsal kapasite ve denetim, siyasal meşruiyetin dönüşümü ve kamusal-özel sınırın aşınması.

İlk eksen, hesap verebilirlik ilkesinin aşınmasıyla ilgilidir. Yerel yönetimlerde bütçe büyüklüğünün artması ve takdir yetkisinin genişlemesi, denetim kapasitesiyle eş zamanlı olarak güçlendirilmediğinde ciddi bir asimetri üretmektedir. 

Bu durum, “asil–vekil sorunu/principal-agent problemi” olarak bilinen yapısal gerilimi derinleştirir: Seçmen ile seçilmiş temsilci arasındaki bilgi ve kontrol dengesizliği, temsilcinin kamu yararından saparak kendi çıkarlarını maksimize etmesine zemin hazırlayabilir. İhale süreçleri, imar kararları ve sosyal yardım mekanizmaları gibi alanlar, bu tür sapmaların en yoğun gözlemlendiği alanlar haline gelmektedir.

İkinci eksen, siyasal meşruiyetin daraltılmasıyla ilgilidir. Demokratik sistemlerde seçim kazanmak, yönetime gelmenin meşru yoludur; ancak bu meşruiyetin zamanla sandık sonucuna indirgenmesi, hukuki ve etik sınırların ikincilleştirilmesine yol açmaktadır. 

Siyasal teori açısından bu durum, çoğunlukçu indirgemeciliğin tipik bir tezahürüdür. Oysa demokratik meşruiyet, seçim sonuçları ile başlar; süreçlerin şeffaflığı, kararların hesap verebilirliği ve çıktının kamu yararı üretme kapasitesiyle birlikte devam eder.

Üçüncü eksen, kamusal alan ile özel alan arasındaki sınırın aşınmasıdır. Bu durum, klasik sosyolojide patrimonyalizm kavramıyla açıklanır. Kamu görevinin kişisel nüfuz alanına dönüşmesi, kaynak dağıtımının kişisel sadakat ağları üzerinden yapılması ve kurumsal rollerin bireysel çıkarlarla iç içe geçmesi, bu eğilimin temel göstergeleridir. 
Son dönemde gündemi işgal ve ifsat eden etik dışı ilişkilerle birlikte anılan skandallar, bu aşınmanın mali boyutlarına ek olarak kültürel ve davranışsal boyutlar kazandığını da göstermektedir.

Ancak bu tabloyu tamamlamak için, söz konusu ihlaller karşısında siyasal partilerin, yönetimlerinin, hatta tabanının geliştirdiği tutumları da analize dâhil etmek gerekir. 
Kurumsal yozlaşma, bireysel eylemlerle birlikte bu eylemlere karşı sergilenen örgütsel reflekslerle birlikte anlam kazanır ve süreklilik kazanır. 

Pratikte gözlemlenen durum, maalesef CHP’nin etik ihlal iddiaları karşısında hızlı ve ilkesel bir mesafe koymak yerine, ilgili aktörleri koruyucu, geciktirici bir tutum benimsemeleridir.

Bu durum, siyaset bilimi literatüründe “partizan korumacılık” olarak tanımlanan bir olguya karşılık gelir. 

Partiler, kısa vadeli siyasal maliyetleri minimize etmek için, sorunlu aktörleri açık biçimde dışlamak yerine, krizi yönetilebilir bir iletişim meselesine indirgeme eğilimi göstermektedir. 

Bu yaklaşım kısa vadede rasyonel görünebilir; ancak uzun vadede hem parti hem de toplum açısından çok fena sonuçlar üretecektir. Bu şekilde her şeyden önce iç denetim mekanizmaları işlevsizleşmekte ve kamuoyunda cezasızlık algısı pekişmektedir. Hatta bir süre sonra ahlaksızlıklara karşı duyarsızlık başlayacaktır… Her sonuç da kurumsal meşruiyet üzerinde aşındırıcı bir etki doğuracaktır.

Dikkat çekici olan husus, bu refleksin ana muhalefet partisine özgü hale gelmesidir. Farklı ideolojik konumlanmalara sahip partilerin benzer durumlarda benzer savunma mekanizmaları geliştirmemesi, tam tersine bu tür hadiselere karışanlarla hızlıca yolunu ayırması, disiplin ve hukuk yolunu işletmesi; hırsız, yolsuz, uğursuz savunucusu durumuna düşen ana muhalefetin toplumdan ne kadar uzaklaştığını göstermektedir… Bu da maalesef sorunun çözümünü hukuki sisteme mahkum kılmaktadır…

İçinde bulunduğumuz durum, yolsuzlukla mücadelede etkili sonuçlar elde edilebilmesi için çok katmanlı bir yaklaşımın gerekli olduğunu ortaya koymaktadır. 

Kurumsal düzeyde bağımsız ve teknik kapasitesi yüksek denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi, ihale ve harcama süreçlerinin tam şeffaf hale getirilmesi ve dijital izleme araçlarının yaygınlaştırılması önemlidir. 

Normatif düzeyde ise çıkar çatışması düzenlemelerinin netleştirilmesi, etik ihlallere yönelik yaptırımların caydırıcılığının artırılması ve kamu görevlilerine yönelik etik eğitimlerin kurumsallaştırılması gerekmektedir. 

Siyasal düzeyde ise partilerin aday belirleme süreçlerinden başlayarak iç denetim ve disiplin mekanizmalarını gerçek anlamda işletmeleri, kriz anlarında hızlı ve şeffaf reaksiyon verebilmeleri belirleyici olacaktır.

Toplumsal düzeyde ise medya ve sivil toplumun denetleyici rolü kritik önemdedir. Bilgiye erişim kanallarının açık olması, araştırmacı gazeteciliğin korunması ve vatandaşların yönetime ilişkin veri ve süreçlere ulaşabilmesi, hesap verebilirlik zincirinin vazgeçilmez halkalarıdır.

Son kertede, yerel yönetimlerde ortaya çıkan bu tür skandallar, bireysel zaafların ötesinde, kurumsal tasarım, siyasal kültür ve örgütsel davranış kalıplarının kesişiminde ortaya çıkan daha derin bir soruna işaret etmektedir. 

Bu sorunun sürdürülebilir biçimde aşılabilmesi, hukuki yaptırımların artırılmasıyla birlikte siyasal aktörlerin, kurumların ve toplumun bütününde etik standartların yeniden tahkim edilmesiyle mümkündür. 

Aksi takdirde, her yeni skandal, bir öncekini unutturan fakat aynı yapısal zeminde yeniden üretilen bir döngünün parçası olmaya devam edecektir.

Prof. Dr. Zakir Avşar / Haber7