Türkiye’de sosyal konut meselesi son yirmi yılda dar gelirli kesimlerin barınma ihtiyacına cevap veren bir politika alanı olmaktan çıkarak ekonomik istikrarın, toplumsal denge arayışının ve kentsel güvenliğin kesişim noktasında yer alan stratejik bir başlığa dönüşmüş durumda.

Bu dönüşümün merkezinde ise Toplu Konut İdaresi Başkanlığı eliyle yürütülen geniş ölçekli konut üretim programları bulunuyor. 2003 yılından itibaren uygulamaya konulan politikalarla Türkiye genelinde 1 milyon 750 binden fazla sosyal konutun inşa edilmiş olması ve yaklaşık 7 milyon vatandaşın bu projeler aracılığıyla konut sahibi olması, devletin bu alandaki kapasitesini ve sürekliliğini gösteren en somut veriler arasında yer alıyor.

Bu ölçekte bir üretim, sosyal konutun sınırlı bir sosyal yardım enstrümanı değil geniş kitleleri doğrudan etkileyen bir refah politikası olduğunu ortaya koyuyor.

Bu çerçevenin en güncel ve en iddialı adımlarından biri, Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan tarafından ilan edilen ve kamuoyunda “Yüzyılın Konut Projesi” olarak anılan 500 bin sosyal konut hedefidir. 81 ilin tamamını kapsayan bu girişim ölçeği itibarıyla Türkiye konut politikası tarihinde yeni bir eşik anlamına geliyor.

En az iki milyon vatandaşımızın daha modern, afetlere dirençli ve erişilebilir fiyatlı konutlara kavuşmasını hedefleyen bu proje konut üretimi ile birlikte konut piyasasının yeniden dengelenmesi açısından da kritik bir rol üstleniyor.

Projeye yapılan 8 milyon 840 bin başvuru ve bunların 5 milyon 242 bininin geçerli kabul edilmesi, Türkiye’de konuta erişim talebinin ne denli yüksek olduğunu ve bu tür kamusal müdahalelere duyulan ihtiyacın boyutunu açık biçimde ortaya koyuyor.

Bu talep baskısının en yoğun hissedildiği şehir ise hiç kuşkusuz İstanbul. Yaklaşık bir milyon 235 bin başvuruyla projenin en büyük talep havuzunu oluşturan İstanbul, konut meselesinin en karmaşık ve en acil görünümlerinden birine sahip.

Bu durum aslında anakent ekonomisinin dinamikleriyle doğrudan bağlantılı zira yüksek nüfus artışı, göç hareketleri, sınırlı arsa arzı ve spekülatif fiyat oluşumları, İstanbul’da konut piyasasını diğer şehirlerden farklı bir noktaya taşımaktadır.

Bu nedenle sosyal konut politikalarının İstanbul’da farklı parametrelerle uygulanması teknik bir tercihin ötesinde zorunlu bir uyarlama olarak değerlendirilmelidir.

Hane gelir sınırının daha yüksek belirlenmesi, uzun vadeli (240 ay) ödeme planları ve düşük peşinat oranları, bu kentsel gerçekliğe verilen doğrudan bir cevaptır. Aylık taksitlerin erişilebilir seviyelerde tutulması, dar gelirli kesimlerin finansman engelini aşmasını mümkün kılmayı hedeflerken, aynı zamanda mülkiyet edinimini daha geniş bir toplumsal tabana yaymayı amaçlamaktadır.

Sosyal konut politikalarının İstanbul’daki anlamı konut arzını artırmakla sınırlı değildir. Bu politika aynı zamanda kira ve satış fiyatları üzerinde dengeleyici bir etki yaratma potansiyeli taşır.

Özellikle son yıllarda hızlı artış gösteren kira bedelleri, büyük şehirlerde yaşayan milyonlarca insan için ciddi bir ekonomik baskı unsuru haline gelmiştir. Bu noktada kamu eliyle gerçekleştirilen büyük ölçekli konut üretimi, piyasa üzerinde dolaylı bir regülasyon işlevi görerek fiyatların aşırı yükselmesini sınırlayacaktır. Bu durum kiracıları da kapsayan geniş bir toplumsal fayda üretecektir.

İnşaat sektörü, çok sayıda alt sektörü besleyen bir yapıya sahiptir ve bu nedenle büyük ölçekli projeler ekonominin genelinde güçlü bir çarpan etkisi yaratır. Projelerin yaklaşık 300 sektörü harekete geçirdiği yönündeki veriler bu etkinin boyutunu ortaya koymaktadır. İnşaat malzemeleri üretiminden lojistiğe, finans sektöründen istihdama kadar geniş bir alanda ekonomik aktivitenin artması, sosyal konut yatırımlarını aynı zamanda makroekonomik istikrar açısından önemli bir araç haline getirir.

İstanbul özelinde sosyal konut politikalarının bir diğer kritik boyutu, kentsel dönüşüm süreçleriyle kurduğu güçlü ilişkidir. Türkiye genelinde 2012 yılından bu yana iki milyon 526 bin bağımsız bölümün dönüşüm kapsamına alınmış olması ve iki milyon 262 bininin tamamlanmış olması, yapı stokunun yenilenmesi konusunda ciddi bir ilerlemeye işaret etmektedir.

Bu dönüşümün önemli bir bölümünün İstanbul’da gerçekleşmesi ise tesadüf değildir. Türkiye’de yürütülen her iki kentsel dönüşüm projesinden birinin İstanbul’da hayata geçirilmesi kentin hem risk hem de öncelik açısından özel bir konumda olduğunu göstermektedir. Şehirde bugüne kadar bir milyon 218 bini aşkın bağımsız bölümün inşa sürecine alınmış olması, bu alandaki müdahalenin büyüklüğünü ortaya koymaktadır.

Bu noktada sosyal konut üretimi ile kentsel dönüşümün birlikte ele alınması politika tasarımının en güçlü yönlerinden biridir. Yeni konut üretimi, mevcut riskli yapıların dönüşümüyle eş zamanlı ilerlediğinde şehir hem nicelik hem de nitelik açısından daha sağlıklı bir yapı stokuna kavuşacaktır. Bu durum özellikle deprem riski yüksek olan İstanbul için hayati bir önem taşımaktadır. Sosyal konut politikası bu bağlamda doğrudan bir afet risk azaltma stratejisidir.

Kentsel dönüşüm süreçlerini hızlandırmak amacıyla geliştirilen finansal destek mekanizmaları da bu bütüncül yaklaşımın önemli bir parçasını oluşturmaktadır. “Yarısı Bizden” gibi kampanyalarla sunulan hibe ve kredi destekleri, vatandaşların dönüşüm sürecine katılımını teşvik ederken uluslararası finansman destekli projelerle sağlanan uzun vadeli ve düşük faizli krediler, bu süreci daha erişilebilir hale getirmektedir. Üç milyon TL’ye kadar ulaşan kredi imkânları, kira destekleri ve taşınma yardımları gibi unsurlar, dönüşüm sürecinin sosyal ve ekonomik boyutlarının dikkate alındığını göstermektedir.

Sosyal konut projelerinin dikkat çeken bir diğer yönü ise konut üretimine odaklanırken yaşam alanı üretimini ihmal etmemesidir. Mahalle konakları, eğitim kurumları ve ibadet alanları gibi sosyal donatıların projelere entegre edilmesi, bu yaklaşımın insan merkezli bir şehircilik anlayışına dayandığını ortaya koymaktadır.

Bu durum, özellikle büyük şehirlerde giderek zayıflayan toplumsal bağların yeniden güçlendirilmesi açısından önemli bir fırsat sunmaktadır. Konutun fiziksel bir barınma ihtiyacını karşılarken sosyal ilişkilerin kurulduğu ve sürdürüldüğü bir mekân olduğu gerçeği, bu tür planlamaların önemini daha da artırmaktadır.

Bütün bu unsurlar bir araya geldiğinde sosyal konut politikalarının Türkiye’de çok boyutlu bir dönüşüm sürecinin merkezinde yer aldığı görülmektedir. Yüksek talep, ekonomik baskılar ve afet riski gibi faktörler dikkate alındığında, sosyal konut uygulamaları İstanbul için geçici bir çözüm değil, uzun vadeli ve sürdürülebilir bir zorunluluk olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sosyal konut hamleleri günümüz Türkiye’sinde ekonomik büyümeden toplumsal refaha, kentsel planlamadan afet yönetimine kadar uzanan geniş bir etki alanına sahip stratejik bir politika aracıdır.

İstanbul’da yürütülen projeler ve ortaya konan veriler bu politikanın doğru kurgulandığında konut sorununu çözmekle kalmayıp şehirlerin daha dengeli, daha güvenli ve daha yaşanabilir bir yapıya kavuşmasını sağlayabileceğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Bu konuda bir hatırlatmada yarar var; Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın üzerinde hassasiyetle durduğu sosyal konut meselesi, AK Parti hükümetleri döneminde en önemli ilerlemelerin kaydedildiği bir alan olmuştur.

Bu başarının kökleri ise Cumhurbaşkanımız Erdoğan’ın İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı dönemine uzanmaktadır.  O dönemde hayata geçirilen kentsel düzenleme, altyapı ve planlı yerleşim politikaları, bugünkü sosyal konut vizyonunun temelini oluşturan ilk örnekleri arasında yer almaktadır.

Üstelik uygulayıcı, icracı kişi şayet Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise bilinmelidir ki düşünülen ve tasarlananın da daha iyisi, en kısa sürede gerçekleşecektir…