A Milli Futbol Takımımız, 24 yıl aradan sonra yeniden Dünya Kupası’nda… Bütün ülkeyi mutlu eden bu gelişmenin sonucu da yüzlerimizi güldürsün; dileğimiz bu.

Bir zamanlar Basketbol Milli Takımımız için bestelenen ve bugün bile hâlâ dillerde olan “12 Dev Adam” marşı/şarkısı gibi, Futbol Milli Takımı için de özel bir beste yapıldı: “Türkler geliyor.”

Bu iki kelime sadece sözü edilen şarkı ile sınırlı değil; tarihî hafızamızda da bir karşılığı var. “Türkler geliyor” sözü, yüzyıllardır yalnızca askerî ilerlemeyi anlatmadı. Bir medeniyetin, bir kültürel etkinin, bazen korkulan, bazen de beklenen bir varlığın dolaşıma girişini ifade etti.
Avrupa’da çocukları korkutmak için kullanılan “Türkler geliyor” ifadesi, bugün ironik biçimde Balkanlar’da Türk dizileriyle, Türkçe kurslarıyla, Türk Hava Yolları uçuşlarıyla, TİKA projeleriyle, Yunus Emre Enstitüsü faaliyetleri ve kültürel diplomasi faaliyetleriyle yeniden hatırlanıyor.
Bir zamanlar, Avrupa’nın ortalarına kadar gitmeyi başaran Türklere karşı duyulan korkuyu anlatmak için kullanılan ifade, bugün birçok bölgede bir merakın, ortak bir tarihin ve kültürel yakınlaşmanın metaforuna dönüşmektedir.

***

İtalya’da yüzyıllarca kullanılan “Mamma li Turchi!” (“Anne, Türkler geliyor!”) sözü, Osmanlı ilerleyişinin Avrupa bilinçaltındaki etkisini gösteren en önemli örneklerden biridir. Benzer ifadeler Avusturya kırsalında da görülür. Bazı kaynaklarda çocukları eve çağırmak için “Türken kommen” (“Türkler geliyor”) denildiği aktarılır.

Burada dikkat çekici olan şey şu: Dün olduğu gibi bugün de Avrupa’da “Osmanlı geliyor” veya “Müslümanlar geliyor” söylemi doğrudan “Türkler geliyor” biçimiyle söylenmektedir.

Bu durum, “Türk” kelimesinin yalnızca etnik değil, medeniyet temsil eden bir üst kimlik olarak algılandığını gösterir. Fakat 21. yüzyılda aynı ifade başka bir bağlamda yeniden ortaya çıkmıştır. Bugün Balkan şehirlerinde dolaşırken çok farklı bir “Türkler geliyor” hissiyle karşılaşılır: Saraybosna’da Türkçe kursları, Üsküp’te Osmanlı restorasyonları, Priştine’de Türk dizileri, Mostar’da Türk kahveleri, Tiran’da Türk üniversiteleri, Prizren’de Türk bayrakları…

***

Özellikle Yunus Emre Enstitüsü ve TİKA gibi kurumlar Balkanlar’da çok geniş bir etki alanı oluşturdu. Türkoloji çalıştayları, Türkçe öğretim merkezleri, ortak tarih sempozyumları ve kültürel etkinlikler aracılığıyla Türkiye yeniden bölgesel bir kültür aktörü hâline geldi. Burada dikkat çekici olan şey, bu etkinin çoğu zaman “tanıdıklık” üzerinden kurulmasıdır. Çünkü Balkanlar’da Türkçe kelimeler hâlâ yaşamaktadır.
Mutfak ortaktır, müzik ortaktır, tarih ortaktır, acılar bile ortaktır…

19. yüzyıldan itibaren Avrupa merkezli ulus-devlet projeleri Balkanlar’daki Osmanlı-Türk hafızasını sistemli biçimde silmeye çalıştı: Şehir isimleri değiştirildi, Türk mahalleleri dağıtıldı, camiler yıkıldı, arşivler yok edildi ve
alfabeler değiştirildi. Fakat buna rağmen Makedoncada, Boşnakçada, Arnavutçada, Sırpçada, Bulgarcada, Yunancada, Kosova Türkçesinde, Pomak ağızlarında, Torbeş köylerinde Türkçe kelimeler yalnızca tarihî kalıntılar gibi durmadı, yaşadı. Bugün de yaşayan gündelik hayatın en önemli unsurlarıdır.

***

Araştırmalarda özellikle Makedonca ve diğer Balkan dillerinde binlerce Türkçe kökenli kelime bulunduğu belirtilmektedir. Bazı çalışmalarda bu sayı 4 ila 5 bin arasında verilir. Üstelik bunlar yalnızca resmî kelimeler değildir. Hayatın içindeki kelimelerdir: Çarşı, kahve, komşu, bardak, yorgan, dolap, şeker, börek, kapı, saat, dükkân, para, çanta, yoğurt…

İnsan Saraybosna’da yürürken İstanbul’u duyar, Üsküp’te konuşulan bir cümlenin ritminde Bursa’yı hisseder, Prizren’de bir çayhanede otururken Edirne’nin sesini işitir. Çünkü Osmanlı yalnızca bir devlet değildi; bir dil dolaşımı, bir şehir medeniyeti, bir gündelik hayat organizasyonuydu.
Bundan dolayı Balkanlar’da “Türkler geliyor” ifadesi aslında tam doğru değildir. Yani bu bölgelerde “Türkler geliyor” ifadesi “tanıdık bir ses yeniden duyuluyor” hissinin yansımasıdır.

***

2000’lerden sonra Türkiye’nin Afrika açılımı sırasında da benzer bir durum yaşanmaya başlandı: Türk dizileri ile başlayan müteahhitlerle devam eden ve ardından yardım kuruluşları, THY uçuşları, TİKA projeleri, sağlık yardımları ve savunma sanayi iş birlikleri…

Bunların sonucu olarak birçok Afrika ülkesinde Türkiye, “Batılı olmayan ama güçlü bir ortak” olarak algılanmaya başlandı. Yunus Emre Enstitüsü de Afrika’da yeni merkezler açmaya başladı. Kurumun Latin Amerika ve Afrika’da daha etkin olması için fazla mesai harcadığı gelen bilgiler arasında…

***

Turan bölgesinde durum biraz farklı… Burada “Türkler geliyor” ifadesi çoğu zaman yabancı birinin gelişini değil, uzak bir “akrabanın dönüşü”nü ifade eder.
Türk keneşi, ortak alfabe çalışmaları, Türk dizileri, üniversite iş birlikleri, savunma sanayi ilişkileri, gençlik programları, ortak tarih projeleri Sovyetler Birliği sonrası dönemde oluşan yeni kültürel alanın parçaları oldu. Özellikle genç kuşaklar İstanbul’u yeniden kültürel merkez olarak görmeye başladı. Bakü’den Bişkek’e kadar uzanan geniş coğrafyada Türkiye popüler kültür üreticisi hâline geldi.

Bir anlamda bu coğrafyadaki “Türkler geliyor” hissi atlı orduların yerine uçaklarla, dizilerle, futbolcularla, müzikle, üniversitelerle, dijital platformlarla ve kültürel ağlarla gerçekleşmektedir.

***

Şimdi burada biraz düşünüp, sanatçı Sinan Akçıl’ın “Türkler Geliyor” marşına yeniden bakalım. Bu bestenin böyle bir çağrışıma sebep olması tesadüf sayılmaz. Çünkü futbol, artık sadece spor değildir. Millî takımlar bütün dünyada kültürel görünürlük araçları haline gelmiştir. Bu sloganın güçlü olmasının bir sebebi de tarihsel hafızayı bugünün popüler kültürüyle birleştirmesidir.

Bir zamanlar Avrupa’da çocukları ikna etmek veya korkutmak için söylenen cümle, bugün stadyumlarda milyonlarca insanın tek bir ağızdan söylediği marş hâline geliyor.

Umalım, bu gelişme medeniyet hafızamızın başka alanlarında da biçim değiştirerek yaşamaya devam etsin.

Özcan Ünlü / Haber7