Bir soru ile başlayalım: “Ölüm, sanatçıyı bağışlatır mı?”

Ya da şöyle devam edelim:

Antik Yunan’da şairler neden sürgün edildi?

Eflatun, şairleri neden ideal devletinden kovmak istedi?

Sokrat neden idam edildi?

Dante Alighieri neden sürüldü ve sürgünde öldü?

Aleksandr Soljenitsin’in sürgüne gönderilme nedeni ne idi?

Giordino Bruno neden diri diri yakıldı?

Thomas More’un kafası neden kesildi?

Pîr Sultan Abdal, Vâkıf, Nesîmî, Ahmedî, Derviş Mehmed Zillî.. Sabahattin Ali neden öldürüldü?

Neden Nâzım Hikmet ile Necip Fazıl Kısakürek aynı toplumda birbirinin tam zıddı olarak okundu?

***

Bir toplumun sanatçıyla kurduğu ilişki, aslında kendi kendisiyle kurduğu gizli, örtülü ve en mahrem ilişkinin aynasıdır. Çünkü sanatçı yalnızca ortaya bir eser bırakan, bir şeyler üreten insan değildir. O, toplumun kendi yüzüne uzun uzun, kaçırmadan bakmasını sağlayan tedirgin edici bir aynadır. Aynalar ise bu dünyada sevilmekten çok, kırılmak için vardır. Belki de bu yüzden büyük sanatçılar, alkışlandıkları oranda rahatsızlık verir, övüldükleri ölçüde sessiz bir dışlanmanın nesnesi olurlar. Onların bu topraklardaki asıl kaderi, göğüslere madalya gibi takılmak ya da şartsız beğenilmek yerine, kendilerine zorlukla tahammül edilmesidir.
***

Türk sinemasının önemli isimlerinden Kadir İnanır’ın vefatının ardından yazılanları ve konuşulanları takip ederken zihnim hep bu can yakıcı kederle meşgul oldu. Bir insanın gidişinin ardından dökülen sözlerden ziyade, o sözleri tedavüle sokanların hafızası ilgilendirdi beni.

Ölüm, sadece akan hayatı amansız bir biçimde durdurmakla kalmıyor, yaşayanların hafızasını da yeniden, kendi işine geldiği gibi tanzim ediyor. Yaşarken her adımı tartışılan, fırtınalı kavgaların ortasında kalan, hatta zaman zaman kolektif bir öfkenin hedefi hâline getirilen isimler, gözlerini yumdukları an birdenbire o ortak hafızanın güvenli, pürüzsüz ve tehlikesiz kıyısına çekiliveriyorlar. Sanki ölüm, bütün ihtilafları, kırgınlıkları ve çiğlikleri örten görünmez, geniş bir örtü gibi seriliyor üzerimize. Oysa ölüm hakikati değiştirmiyor, hakikati bizzat yaşayanların o seçici hafızası eğip büküyor.

***
Tam da bu yüzden sanatçı cenazeleri hiçbir zaman sadece birer veda töreni olarak kalamıyor. Onlar, bir toplumun kendi vicdanıyla, gecikmiş itiraflarıyla yüzleştiği nadir ve sarsıcı anlardandır. Kimin gerçekten içtenlikle yas tuttuğu, kimin suçluluk duygusuyla gecikmiş bir vefayı alelacele yerine getirmeye çalıştığı, kimin dün savurduğu ağır ithamları bugün unutmak istercesine sustuğu en çok o tabutun gölgesinde aşikâr olur. Tabutun etrafındaki o derin ve haysiyetli sessizlik, yaşayanların riyakâr gürültüsünü daha da büyütür. Yıllar önce Alev Alatlı’nın “Viva La Muerte”sini okurken beni en derinden sarsan şey de ölümün kendi çıplaklığı değil, o ölümün etrafında fır dönen hoyrat hayattı. Tabutun taşıdığı hareketsiz beden kadar, tabuta omuz verenlerin vicdan yüküydü mesele. İnsan bazen bir cenazede öleni değil, geride kalanları bütün çıplaklığıyla tanır. Çünkü ölüm maskeleri düşürmez, maskeleri tamamen gereksiz ve hükümsüz kılar.

***
Burada, sanat ile siyasetin hiç bitmeyen, kadim gerilimine daha derinden bakmak gerekiyor. Modern zamanların bizi içine hapsettiği en büyük yanılgı, sanatçının mutlak surette bir siyasî muhalif olması gerektiği ezberidir. Bu klişe cümle ilk bakışta çok özgürlükçü, çok ilerici görünür ama bağrında sanatın hürriyetini yok eden ince bir indirgemecilik taşır. Muhalefet, doğası gereği siyasal ve konjonktürel bir konumlanmadır. Halbuki sanat, insanın bu dünyadaki varoluşsal huzursuzluğudur. Siyaset iktidarın, gücün karşısına dikilir; sanat ise insanın kendi hakikatine yabancılaşmasına, kalbinin katılaşmasına karşı durur. Bizler bu hayatî ayrımı kaybettiğimiz günden beri sanatçıyı eserinin estetik gücünden çok, güncel beyanatlarıyla tartmaya başladık. Bir romanın dil işçiliğinden, bir filmin sinematografik dehasından önce başka şeylerle ilgilendik. Eser, biyografinin basit bir dipnotuna; estetik ise siyasetin o sığ gölgesine dönüştü.
Oysa sanatın tabiatı, siyasetin günübirlik, pragmatik tabiatından tamamen başkadır, başka olmalıdır. Siyaset bugünü, anı, sokağı düzenlemek ve yönetmek ister; sanat ise zamanın içinden süzülüp geçerek zamansız olana, doğrudan insanın kalbine ulaşmayı arzular. Siyaset doğası gereği taraftar toplar, kalabalıkları örgütler, hizaya sokar; sanat ise sadece bir tanık arar ve insanın o en mutlak, en korumasız yalnızlığına fısıldar. Sanat, herhangi bir siyasal safın, bir mahallenin hizmetkârı ya da borazanı olduğu anda kendi hürriyetini, yani varlık sebebini kaybeder. Çünkü sanatın sadakati bir partiye, bir ideolojiye değil, sadece ve sadece hakikate olmalıdır. Hakikat ise hiçbir zaman tek bir mahallenin ipoteği altına girmez, tek bir düşüncenin mülkü olamaz.

***
Merhum Nurettin Topçu’nun muazzam “isyan” kavramı, tam da bu noktada zihnimizde yeniden canlanmalı. Topçu’nun bahsettiği isyan, gündelik siyasetin hırçın, öfkeli ve dışlayıcı dili değildir. O, insanın kendi vicdanında, kendi iç dünyasında başlayan ahlâkî bir uyanış, mukaddes bir itirazdır. Dünyaya veya başkalarına karşı değil, önce insanın kendi konforuna, kendi putlarına karşı yönelen bir başkaldırıdır. Belki de bu yüzden büyük sanat eserleri, her şeyden önce bizi kendimizden, oturduğumuz rahat koltuklardan rahatsız etmelidir. Çünkü iyi bir roman, iyi bir şiir ya da iyi bir film, bize başkalarının kusurlarını değil, kendi ruhumuzun yaralarını gösterdiği ölçüde sarsıcı ve kalıcıdır.
Gerçek sanatçı sadece muktedirleri değil, kalabalıkları da, kendi mahallesini de, hatta kendisini çılgınca alkışlayanları da rahatsız edebilen insandır. Çünkü sanat, birilerini doğrulamak ya da bir grubun ezberlerini tazelemekten çok, dünyanın tel örgüleri arkasında görünmeyen ne varsa onu görünür kılmak için vardır. Bu yüzden büyük sanatkârlar yaşadıkları çağda hiçbir zaman "güvenli" ve uysal figürler olmamışlardır. Onlar çağı saran sahte huzuru bozarlar. Sadece yönetenlerin değil, toplumun kemikleşmiş ezberlerinin de karşısında heybetle dururlar. Bazen tek bir film sahnesiyle yaparlar bunu, bazen tek bir şiir dizesiyle, bazen de sadece derin ve asil susuşlarıyla…

***
Fakat ne gariptir ki ölüm, bütün bu fırtınalı huzursuzluğu usta bir el gibi yatıştırır. Çünkü artık konuşmayan, yeni bir cümle kuramayacak olan, kimsenin ezberini bozma ihtimali kalmamış sanatçı artık "tehlikesizdir." Hiçbir mahallenin konforunu sarsmayacaktır. Belki de tam da bu yüzden ölmüş sanatçılarımızı büyük bir şevkle sevmek, yaşayan sanatçılarımızın aykırı seslerine tahammül etmekten çok daha kolay, çok daha zahmetsiz geliyor bize.
Kadir İnanır’ın ardından yazılan onca yazının satır aralarında asıl dikkatimi çeken, onun muazzam sinema geçmişinden ziyade, onun gidişiyle kurulan ansızın gelen ortak dil oldu. Daha düne kadar birbirinin yüzüne bakmayan, birbirini asla dinlemeyen insanlar, aynı ismin ardından benzer hüzünlü cümleleri kurabildiler. Belki de mesele sadece Kadir İnanır değildir; mesele sanatçılarımız da değildir. Mesele, bir toplum olarak bizim farklı seslerle, bizi sarsan, bizi rahatsız eden aykırılıklarla birlikte yaşayabilme kabiliyetimizdir. Çünkü medeniyet dediğimiz büyük ülkü, sadece devasa binalar dikmek ya da büyük eserler üretmekten ibaret değildir; medeniyet, kendisini rahatsız eden, ezberlerini bozan o büyük eserlerle ve fikirlerle adalet içinde birlikte yaşayabilme olgunluğudur.

Ölüm, nihayetinde sanatçının sesini keser. Ama asıl soru, o sustuktan sonra bizim ne yapacağımızdır.

Biz bir sanatçının sesine en çok ne zaman tahammül edebiliriz?

Canıyla, kanıyla aramızda konuşurken mi, yoksa toprağın sessizliğine gömülüp sustuktan sonra mı?

Özcan Ünlü / Haber7