Bir önceki yazımızda ailede değişim ve dönüşüm ile aile içinde yaşanan sorunların temelinde iletişim ve duygu yönetiminin ne denli belirleyici bir rol oynadığı üzerinde durmuştuk. Bu bölümde ise ele alacağımız iki temel başlık daha bulunmaktadır: Ekonomik güçlükler ve sorumluluk paylaşımı ile değerler ve beklentilerdeki uyumsuzluklar. Aile içinde yaşanan sorunlar her ne kadar farklı biçimlerde tezahür etse de, genellikle bu üç boyuttan en az biriyle doğrudan ilişkili olduğunu söylemiştik.

İkincisi, ekonomik sorunlar ve sorumluluk paylaşımı: Mevcut ekonomik yapıda aileler tüketim kıskacı altında örselenmektedir. Bu durum adeta her iki eşin de çalışma zorunluluğunu beraberinde getirmektedir. Dışarıda yorulan, yıpranan bireyler sorumluluk alma konusunda birbirlerine yardımcı olmadıkları zaman ciddi sıkıntı yaşayabilmektedirler. Yine ekonomik sorunlar olarak gelir yetersizliği, borçlanma, işsizlik, işten çıkarılma kaygısı, harcama konularında anlaşamama, ev işlerine zaman ayıramama gibi konuları sıralayabiliriz. Tüm bu ekonomik baskılar, aile içindeki iletişimi ve sorumluluk paylaşımını zayıflatarak sorunların derinleşmesine zemin hazırlamakta ve boşanmalara kadar götürmektedir. Bu konuya ilerleyen bölümlerde daha detaylı olarak bakacağız.

Üçüncüsü, değerler ve beklentiler: Değerler bize neyin iyi ve doğru, neyin kötü ve yanlış olduğunu gösteren ilkeler, ölçütlerdir. Bu bağlamda ailede belirli değerlerin ve kuralların olması, ailenin devamı açısından önemlidir.

Aynı evde yaşayan kişiler, neyin doğru (normal) olduğuna dair farklı değerlerle gelirse, günlük pratikte "beklenti ve değer çatışması" oluşur. Ev içindeki görev, sorumluluk ve yetkilerin dağılımı ile aile sınırlarının belirli olması (akraba müdahalesi, özel alan), ailede kimin hangi konularda ne kadar söz sahibi olacağını ve kişisel mahremiyetin nerede başlayıp nerede biteceğini belirleyen çizgilerdir. Aileyi bir arada tutan temel değerler sevgi, saygı, sadakat, güven, paylaşma vb.dir. Bu değerlerin yara alması aileyi sarsmakta ve çeşitli sorunların çıkmasına da neden olmaktadır.

Ülkemizde aileyi ayakta tutan temel dinamiklerden biri dindir. Son yüzyılda, özellikle aileyi değerlerden arındırma yönündeki çabalar dinin aile üzerindeki etkisini zayıflatmış; aileyi kuran, kuşatan ve koruyan “kutsal şemsiye” niteliğindeki koruyuculuk işlevini de önemli ölçüde zayıflatmıştır.

Örneğin nikâhın tartışılması ve nikâh dışı birlikteliğin yaygınlaşması, yine özgürlük söylemi ile cinsel hayatın ailenin dışına taşınması, cinsiyet eşitliği söylemi ile annelik rolünün küçümsenmesi gibi örnekler, aile kurumunun normatif çerçevesini aşındırarak evlilik, ebeveynlik ve sorumluluk paylaşımı gibi temel pratiklerde kırılganlaşmayı derinleştirmektedir.

Bu çerçevede, aileyi kuşatan normatif zemindeki aşınmayı yalnızca sekülerleşme süreçleriyle açıklamak yeterli değildir; aynı zamanda bu dönüşümü besleyen temel dinamiklerden biri de bireyselleşmedir.

Temel etken, Bireyselleşme: 2025’in “aile yılı” ilan edilmesi, farkındalık üretmesi bakımından önemli olmakla birlikte, sorunun kök nedenlerini görünür kılmak için arka plandaki dinamiklerin çözümlenmesi ve yapısal meselelerin yeniden değerlendirilmesi kaçınılmaz görünmektedir.

Bu sorunların arka planında ise bir zihniyet değişimi olduğunu söyleyebiliriz. Meselenin sadece ülkemizi ilgilendiren bir durum olarak düşünmemek gerektiği bu olgunun, tüm dünyada giderek “yaşam tarzı”na dönüşmesi daha da belirginleşen post/modern düşünce ve yaşam biçimiyle doğrudan ve güçlü bir bağlantısı vardır. Örneğin son dönemlerde ülkemizde yaşanan doğum oranların düşüşü küresel çapta bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Mevcut yapısal sistemi besleyen temel dinamikler anlaşılmadan yapılan değerlendirmeler, yüzeysel kalacaktır.

Bireyselleşme, insanın kendisini merkeze alarak insanla, toplumla ve eşyayla kurduğu bütün bağları yeniden tarif etmesine yol açmaktadır; böylece hayat, ortak anlam ve sorumluluklardan çok, kişinin kendi arzu ve beklentileri etrafında şekillenmektedir. Özgürlük, hakların tanınması, özgüven patlaması, benim tercihlerim vb. etkenler bireyin gururunu okşamakta ve bireyciliği beslemektedir. Kendini hayatın merkezine koyan kimse, kararlarını ve yaşam biçimini kendi istekleri, konforu, kişisel hedefleri ve bireysel mutluluğu (hazzı) üzerine kurar. Bu durum eskiden daha çok "biz", "aile", "toplum", "görev" gibi ortak referanslar belirleyici iken; artık referans noktası giderek "ben" olur. Birey, kimliğini daha çok "aile/topluluk" yerine kendi tercihleri üzerinden kurar.

Dolayısıyla aile kurmak, evlenmek, eş olmak, çocuk yetiştirmek bir ilişki biçimi ve sorumluluk gerektiren durum demektir. Bunun sonucu olarak bireylerin bu yükümlülükten kaçtıklarını görmekteyiz. Evlenmeden kendi hayatını yaşamak, kimseye hesap vermemek, kendi ayaklarının üzerinde durmak, aile kurma yolunda engel olarak görülmektedir. Birey kendi rahatının, konforunun ve hazzının peşinde koşmaktadır. Aşırı bireyselleşme vurgusu ve her tür bağa karşı geliştirilen mesafe, aile aidiyetini zayıflatmış, bu durum da evlilik kararlarını olumsuz etkilemiştir.

Prof. Dr. Vehbi ÜNAL