Türkiye'deki ateizm üç temel kategori üzerinden değerlendiriliyor. Kültürel ateizm, ideolojik ateizm ve popüler ateizm. Bu yazının konusu popüler ateizm. Çünkü ateizmin, en geniş hedef kitleye ulaşma potansiyeli nedeniyle, en tehlikeli versiyonu.

Birincisi, düşük maliyetle, hızlı ve sürekli erişim sağlayabilmek için dijital platformları yoğun biçimde kullanıyor. YouTube, X, Instagram, TikTok ve podcast gibi mecralar sayesinde milyonlarca kullanıcıya erişebiliyor.

İkincisi, akademik bilgi gerektirmiyor. Kültürel ve ideolojik ateizmin aksine mesajlarını kısa videolar, tartışmalar, mizah ve gündem üzerinden geniş kitlelere ulaştırabiliyor.

Üçüncüsü, özellikle gençleri hedef alıyor. Sosyal medyayı yoğun kullanan Z Kuşağı ve Y Kuşağı, popüler ateizmin doğal hedef kitlesi.

Dördüncüsü, bu mecralarda içeriklerin hızla yayılması: Viral videolar, kısa kesitler ve sosyal medya paylaşımları sayesinde etkileşim katlanarak artabiliyor.

Popüler ateizm, medyada görünür olan akademisyen, sanatçı ve yazarlar ile internet üzerinden faaliyet gösteren içerik üreticileri, YouTube kanalları ve sosyal medya ağlarından oluşuyor. Ateizm Derneği'nin X (Twitter), YouTube ve Instagram hesapları üzerinden yürüttüğü dijital faaliyetler yanında bireysel dijital içerik üreticilerinin milyonlarca izlenmeye ulaşan din ve inanç konularındaki yayınlarını, Türkiye'de popüler ateizmin görünürlüğünü artıran güncel örnekler olarak değerlendirmek mümkün.

Bu örneklerde yer alan içerik üreticileri, din, felsefe ve tarih üzerine hazırladığı videolar ve canlı yayınlarla özellikle genç kullanıcılar arasında geniş bir takipçi kitlesine ulaşmış durumda. İslam başta olmak üzere dinî konuları eleştirel bakış açısıyla tartışan içerikleri, milyonlarca görüntülenme elde etmeyi, sosyal medya platformlarında yoğun etkileşim almayı başarıyor.

Videoları yalnızca YouTube'da kalmayıp X, Instagram, TikTok ve diğer dijital mecralarda da geniş biçimde paylaşılıyor. Bu durum, popüler ateizmin bireysel içerik üreticileri aracılığıyla gençlere ulaşmasının ve dijital ağlar üzerinden yaygınlaşmasının güncel bir örneğini oluşturuyor.

Dijital platformlarda ateizm ve ateist stratejiler

Dînî taklit

Dini sembol, ritüel ve söylemlerin mizah, ironi veya parodi yoluyla yeniden üretilerek eleştirel bir anlam kazanmasına dönük strateji. Örneğin:

- Sahte bir peygamberin ölümünü ‘bir peygamber daha göçtü’ başlığıyla ironik bir dille duyurmak.

- ‘İmam feneriyle ahlak arayışı’ başlıklı haberde ortaya çıkan retorik taklit yoluyla İslam eleştirisi yapmak.

- Ateist ünlüleri seküler ritüellerle anmak.

- Öne çıkan ateist figürleri, evrensel ahlaki örnek ve rehberler olarak kutsamak.

Dini ifşa etme

Medya metinlerinde dini kurumların, temsilcilerin ve uygulamaların İslam düşmanlığına uzanan olumsuz örnekler üzerinden sorgulanması stratejisi. Örneğin:

- ‘Güzel olan her şeye düşman olanların inandığı bir dinden beklenen de budur’ şeklindeki ifadelerle İslam’ı güncel siyasetle ilişkilendirmek.

-  Adli yıl ve Yargıtay yeni hizmet binası açılış töreninde Diyanet İşleri Başkanının dua etmesini ‘laiklik türbülansı’ ve Diyanetin bürokrasideki yükselişi  şeklinde çerçevelemek.

- Cumhurbaşkanlığı Külliyesindeki harcamaları haberleştirirken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ‘dindar nesil yetiştireceğiz’ mottolu konuşmasına atıf yaparak, halkın dini masallarla yoksul bırakıldığı anlayışını inşa etmek.

- Bir başpiskoposun ‘Şeytan kutsal su karşısında çaresizdir’ sözlerinin sunumu; ‘Kadınlar İslamiyet'in köle kıyafetlerinden kurtuluyor!’, ‘Dünya, radikal İslam'ın insanları ayrıştıran ideolojisi ve sosyal hayatı yaşanmaz hale getiren kurallarıyla mücadele etmeye devam ediyor’ ifadeleriyle şekillenen haber dili.

- Budist bir rahibin Müslüman karşıtı ifadelerine referansla “İslam yok edilmesi gereken bir kanser” ifadesinin başlığa çekilmesi.

- Din adamlarıyla ilgili istismar haberlerinin genelleyici bir söylemle sunulması.

Tersine Çevirme

Seküler yaşam biçiminin din karşısında daha ahlaki, özgürlükçü ve toplumsal fayda üreten bir yaklaşım olarak sunulması stratejisi. Örneğin:

- Sorgulamanın ve eleştirel düşünmenin gerçek ahlakın temeli olarak sunulması: ‘Dinsizlik, dincilerin yaftaladığı ve kriminalize etmeye çalıştığı gibi bireyi ahlaksız kılan bir yaklaşım değildir; aksine düşünmeyi ve sorgulamayı öncelediği ve bu yolla çoğulculuğu desteklediği için gerçek ahlaka ve yüksek erdeme ulaşmanın vazgeçilmez unsurudur’ şeklindeki ifadeler.

Vatanseverliği yeniden sahiplenme

Vatanseverliğin dinî kimlik yerine Cumhuriyet, laiklik ve eşit yurttaşlık ilkeleri üzerinden yeniden tanımlanması stratejisi:

- Laik hukuk devletinin korunmasına yönelik çağrılar.

- Atatürk ve Cumhuriyet ilkelerinin seküler vatanseverliğin temel dayanağı olarak sunulması.

- Vatanseverliğin, ‘İslamcı ya da dinci otoriterlik’ karşısında seküler değerlere bağlılığı savunma biçimi olarak ortaya çıkması.

Maneviyatı yeniden tanımlama

Anlamlı ve erdemli yaşamın din yerine akıl, bilim, vicdan ve özgür düşünce temelinde kurulabileceğinin savunulmasına dönük strateji. Bu bağlamda:

- Dinsizliğin ahlaksızlık değil, sorgulama ve çoğulculuğun kaynağı olduğunun ileri sürülmesi.

- Bilim ve aklın iyi yaşamın temel ilkeleri olarak sunulması.

İslam düşmanlığında ince işçilik

- Başörtüsünü toplumsal geriliğin temel nedeni gibi göstermek,

- Sakal, cübbe, sarık gibi dinî semboller taşıyan kişileri, güvenlik sorunu veya radikalleşme riskiyle özdeşleştirmek,

- Ezan sesini, şehir yaşamındaki huzursuzluğun veya kutuplaşmanın ana sebeplerinden biri gibi sunmak,

- Camilerin sayısının artmasını, ekonomik sorunlar, eğitimde gerileme ya da kentleşme problemleriyle doğrudan ilişkilendirmek,

- Ramazan ayında oruç tutmayı, iş verimliliğinin düşmesinin temel nedeni olarak göstermek,

- Dinî eğitim alan bireyler veya imam hatip mezunlarını liyakat sorunu gibi sunmak,

- Tesettürlü kadınların kamusal alandaki görünürlüğünü, modernleşmenin önündeki engel olarak çerçevelemek,

- Film ve diziler yoluyla İslam’ı sadece alt-ikinci sınıfın, hatta bazı durumlarda kaba-saba kişilerin gündemi gibi sunmak,

İslamofobik söylem yelpazesi

Özellikle dini ifşa etme stratejisi kapsamında:

- İslam ve Müslümanlara yönelik genelleyici ve ötekileştirici söylemleri öne çıkarmak,

- İslam’ı irrasyonellik, hurafe ve toplumsal sorunlarla ilişkilendirmek,

- Bireysel suçları ve ahlâki zaafları kullanarak sorunlu bir İslam algısı oluşturmak,

- ‘İslamcılık bir akıl tutulması’, ‘İslam yok edilmesi gereken bir kanser’ gibi ifadeleri haber başlıklarında kullanmak,

- Müslümanların görünür kimliklerini ve dinî pratiklerini toplumsal sorunların temel nedeni gibi sunmak.

Bu stratejiler bize ne anlatıyor?

- İman gibi ebedî sonuçları olan bir konuda, şüpheyi normalleştiren ve eğlenceye dönüştüren içeriklerin telafisi mümkün olmayan itikadî sonuçlar doğurabileceğini;

- Dini sosyal medya fenomenlerinden, ateist içerik üreticilerinden veya stand-up gösterilerinden değil; Kur'an, sahih sünnet ve alanında yetkin ilahiyatçıların eserleri gibi güvenilir ve birincil kaynaklardan öğrenme zorunluluğunu;

- Mizah adı altında neye gülündüğüne ve hangi değerlerin hiciv konusu hâline getirildiğine dikkat edilmesini;

- ‘Bizi bunlar kandırdı veya aldattı’ demenin, yanlış bilgiyle hareket etmenin sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağını.

Bu stratejiler Diyanet'e ne anlatıyor?

- Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde, dijital ortamda dolaşıma giren dinî bilgi, iddia ve manipülatif içeriklerin doğruluğunu hızlı ve bilimsel yöntemlerle inceleyen, kamuoyunu düzenli olarak bilgilendiren ‘Dinî Dezenformasyona Yönelik Teyit Platformu’ kurulması gerektiğini,

- Bu platformun, sosyal medyada yayılan yanlış, eksik veya bağlamından koparılmış dinî içeriklere karşı güvenilir bir başvuru merkezi işlevi görebileceğini;

- Özellikle gençlerin doğru bilgiye hızlı erişiminin bu yolla desteklenebileceğini...

* Bu yazıda ele alınan konular hakkında daha ayrıntılı bilgi için değerli dostum ve meslektaşım Doç. Dr. Metin Eken’in Turkish Perspectives on Secularization and Media adlı kitapta yayımlanan “Online Strategies of Atheistic Movements in Türkiye: The Case of Ateizm Derneği” başlıklı bölümüne  bakılabilir.

Prof. Dr. Hakan Aydın / Haber7