"Müzeler,geçmişin sessiz tanıkları;onları yaşatanlar ise geleceğin hafızasını inşa edenlerdir"

İnsan,sahip olduğu makamla değil,ardında bıraktığı eserlerle anılır. Kendisine verilen görevi yalnızca bir sorumluluk olarak görmeyip bir gönül meselesine dönüştürenler,sessizce çalışır,sabırla üretir ve gelecek nesillere silinmeyecek izler bırakırlar.

İşte bu insanların güzel örneklerinden biri de kendine has şahsiyeti, mütevazı duruşu, bitmek bilmeyen çalışma azmi ve kültürel mirasımıza sunduğu kıymetli hizmetleriyle değerli dostum Enver Şengül’dür.

Edirne’nin tarihine ve kültürel mirasına yıllarını adayan Enver Şengül’ün müzecilik yolculuğu, aslında hiç beklemediği bir görevlendirmeyle başladı. Ancak zamanla bu görev, onun için bir meslekten çok daha fazlasına, bir ömürlük sevdaya dönüştü. Sevgiyle,sabırla ve büyük bir özveriyle verdiği emek sayesinde,geçmişin izlerini geleceğe taşıyan nadide isimlerden biri olmuştur.

İşte bir müzeye adanan ömrün, sabrın, emeğin ve kültürel mirasa duyulan vefanın hikâyesi…

Trakya Üniversitesi’ne 1995 yılında basın ve halkla ilişkiler uzmanı olarak girdi. Üç yıl bu görevde ve iki yıl da Kültür Şube Müdürlüğü görevinde bulunduktan sonra, hiç beklemediği bir anda ve isteği dışında, üniversitenin 23 Nisan 1997 tarihinde kurulan Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi’ne müdür olarak atandı.

Öğretmen ve basın-yayın kökenliydi. Kendi alanı olmadığı ve müzecilik bilgisi bulunmadığı için bu göreve gitmek istemedi. Hatta rapor aldı ve bir süre görevine başlamadı. Atandığı göreve gitmediği gerekçesiyle hakkında idari soruşturma açıldı.

O yıllarda müze henüz emekleme çağındaydı. İstanbul Ruh Hastalarını Readaptasyon Derneği, yataklı tedavi bölümü adı altında şifahanenin içinde güzel bir canlandırma yapmıştı, o kadar. Onun dışında diğer bölümler ya boş ya da amatörce duvarlara çiviler çakılarak tablolar asılmış vaziyetteydi. Medrese bölümü ise tamamen kapalıydı.

Önceleri sadece gazetesini, kitabını alıp odasına gidiyor ve oturuyordu. Bu şekilde yaklaşık bir ay geçtikten sonra, yavaş yavaş ortamın tarihsel ve mistik yapısına hâkim olmaya başlayınca “Burada bir şeyler yapmalıyım.” düşüncesi ağır basmaya başladı.

Bu hareketlenmede, Edirne tarihinin önemli araştırmacı-yazarlarından ve müzenin kurucusu Dr. Ratip Kazancıgil’in büyük etkisi oldu. Engin bilgisi ve Edirne sevdasıyla anlattıkları, onu bu mekânlara sıkı sıkıya bağladı.

Bu kararı aldığı ilk gün müzenin birinci avlusuna çıkarak personeli yanına çağırıyor ve etrafta tarihî ortama yakışmayan ne kadar plastik masa, sandalye, yapay çiçek ve gözü tırmalayan ne varsa çöpe attırıyor.

Enver Şengül’ün ilk icraatı bu oluyor ve 500 yıllık maziye uymayan ne varsa müze sınırları dışına çıkarıyor.

İkinci icraatı, şifahanenin tam ortasında bulunan şadırvanı hayata geçirmek oluyor. Bu noktaya su bağlatıyor, günümüze ulaşmayan şadırvanın bir benzerini yaptırıyor ve suyun buradaki fıskiyeden akmasını sağlıyor.

Hemen ardından bir ses sistemi kuruyor ve Türk tedavi musikisinin makamlarını bulup çaldırarak, asırlar sonra ait oldukları yerde, müziğin şifa olduğu bu tarihî ortamın taş duvarlarında yankılanmasını sağlıyor.

2001, 2002 ve 2003 yılları, onun için müzeyi oya gibi işleme sürecidir. Sergi odalarından çerçevelere, kapılardan kündekârî pencerelere, panolardan temizliğe, bahçe bakımından kokulu çiçeklere varıncaya kadar gece gündüz, hafta sonları ve bayram tatili demeden bir çalışma süreci başlar.

Müzecilik eğitimi almamıştır ama hep kendisini bir müze ziyaretçisinin yerine koyar. Yön tabelaları ve tanıtıcı panolar yaptırır. Altı ayrı dilde tanıtım broşürleri ve tanıtım videoları hazırlar. Yapılan her iş çok beğenilir ve çıtayı bir kademe daha yukarı taşır.

Bununla kalmaz, “Eğitim şart.” diyerek sanat tarihi alanında yüksek lisans eğitimine başlar. “Kültür Tarihi İçinde Müzikle Tedavi ve Sultan II. Bayezid Darüşşifası” konulu teziyle bu eğitimini tamamlayarak müzecilik faaliyetlerini daha anlamlı bir boyuta taşır. Büyük ilgi gören bu tezi daha sonra Edirne Valiliği tarafından kitap olarak basılacaktır.

Müzecilik alanındaki üretkenliğine ve müzenin tanıtımında, basın ve halkla ilişkiler uzmanlığı geçmişinin yanı sıra köşe yazarlığı ve usta fotoğrafçılığı da büyük katkı sağlar. Müzeyi yönetmekle ve her geçen gün bir adım daha ileriye taşımakla kalmaz; yazar, çeker, ulusal ve uluslararası alanda tanıtır.

Her geçen gün ziyaretçi sayısı artmaya başlar ve müze, iyiden iyiye Edirne’nin ve ülkemizin tarihî-turistik gündemine girmeye başlar.

AVRUPA MÜZE ÖDÜLÜ HİKÂYESİ

2003 yılının sonlarıdır. Bir gün odasına 60 yaşlarında bir kadın heyecanla girer. Kendisini önemli bir turizm firmasının sahibi olarak tanıtır. İsmi Meyzi Barın’dır.

Dünyadaki müzelerin çoğunu gezdiğini ve hiç bu kadar etkilendiği bir müzeye rastlamadığını söyleyerek, “Bakın, tüylerim diken diken oldu.” diyerek kolunu gösterir. Hemen ardından sorar:

“Avrupa Müze Ödülü’ne neden başvurmuyorsunuz?”

Buradaki kısa ve samimi sohbet, müzenin kaderini değiştirmiştir. Meyzi Barın bununla da kalmaz; döner dönmez başvuru şartları, gerekli bilgi ve belgeler ile iletişim adreslerini kendisine yollar.

Bu gelişme karşısında çok heyecanlanır. Ciddiye alınmamasına ve gerekli desteği görmemesine rağmen vakit geçirmeden hazırlıklara başlar. İstenen tüm bilgi ve belgeleri, çekmiş olduğu çarpıcı fotoğraflarla birlikte hazırlayarak başvuru sürecini tamamlar.

Başvuru dosyalarının Avrupa Müze Forumu’na gönderilmesi sürecinde de oldukça zorlandığını belirtmeliyiz.

Bir ay sonra adaylığının kabul edilmiş olduğuna dair yazı gelince çok sevinir. Çünkü 200’ün üzerindeki müzeden yaklaşık 50’sinin başvurusu kabul edilmiştir. Bu bile büyük bir başarıdır.

Adaylığın açıklanması ile ödülün açıklanması arasında yaklaşık iki aylık bir zaman vardır. Avrupa Müze Forumu raportörlerinin inceleme için müzeye gelecekleri açıklanınca hummalı bir bakım ve yenileme çalışması başlatır.

Bu süreçte kendi kurumu olan Trakya Üniversitesi’nden çok, Edirne’nin efsane ve rahmetli Valisi Fahri Yücel’den destek görür. Vali Yücel, müzenin tanıtım sunumu ve sergi odalarının tümünün yenilenmesine katkı sağlar. Ödül alındıktan sonra da müzeyi takdirname ile ilk ödüllendiren kişi yine o olur.

AVRUPA KONSEYİ 2004 YILI AVRUPA MÜZE ÖDÜLÜ

Trakya Üniversitesi Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi, kuruluşundan yalnızca yedi yıl, Enver Şengül’ün göreve başlamasından ise üç yıl sonra, Avrupa’nın en prestijli müzecilik ödüllerinden biri olan Avrupa Konseyi 2004 Yılı Avrupa Müze Ödülü’nü kazanarak büyük bir başarıya imza atar.

Ödül kararı, Konsey Başkanı Peter Schieder tarafından Müze Müdürü Enver Şengül’e resmî yazı ile bildirilmiştir.

Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi’nin resmî yazısında ödül gerekçeleri şu üç maddeyle özetlenmiştir:

• Müzenin, ruhsal bozuklukların psikolojik hassasiyetine yönelik örnek yaklaşımı.
• Tarihî tedavi yöntemlerini modern müzecilik anlayışıyla sunması.
• Doğu ve Batı kültürleri arasında köprü kurabilecek eşsiz coğrafi konumu.

Ödül, 27 Nisan 2004’te Fransa’nın Strasbourg şehrinde, tarihî Rohan Sarayı’nda düzenlenen törenle takdim edilir.

Ödül büyük ses getirir. Anadolu Ajansı, “Avrupa Konseyi Yılın Müzesi Ödülü’nü bir Türk müzesi kazandı.” diye flaş haberler geçer.

Ödül, ülkemizin kültür çevrelerinde büyük ilgi görür. Başta Kültür Bakanı olmak üzere birçok kurum ve kuruluştan kutlama mesajları gelir.

İlginçtir, bu süreçte kendisine üniversite yönetimi tarafından konuşma ve demeç verme yasağı konulur. Müzede ödülü açıklamak üzere düzenlenen basın toplantısında masaya bile oturtulmaz. Yöneticilerin sahiplendiği ödülün basın toplantısını uzaktan, bir sütuna dayanarak izlemesi, hayatının en buruk anlarından birini teşkil eder.

AVRUPA KÜLTÜREL MİRAS BİRLİĞİ EN İYİ SUNUM ÖDÜLÜ

Sağlık Müzesi’nin elde ettiği diğer önemli uluslararası ödül, Avrupa Kültürel Miras Birliği ve Kültürel Mirastaki En İyiler (The Best in Heritage) ve Mükemmellik Kulübü tarafından verilen “En İyi Sunum Ödülü”dür.

Avrupa genelinde değişik kategorilerde ödül alan 14 ayrı ülkeden gelen 17 müze arasında “En İyi Sunum Ödülü”nü kazanma başarısı gösterir.

Almanya’nın Köln kentinde yapılan organizasyonda Norveç (2), Portekiz, İngiltere (2), Avusturya, İsrail, Estonya (2), Rusya, Almanya, Hırvatistan, Yunanistan, Danimarka, İspanya ve Litvanya’dan gelen ödüllü müzeler, dört gün süreyle kendilerini tanıtan stantlar açmış ve sunumlar yapmıştır.

Türk tedavi musikisini ve psikiyatri hastalıklarının bütüncül bir anlayışla tedavisini anlattıkları sunumun “En İyi Sunum Ödülü” alması, müzenin diğer önemli uluslararası başarısı olur.

ENVER ŞENGÜL YÖNETİMİNDEKİ MÜZENİN DİĞER ULUSLARARASI BAŞARILARI

Sağlık Müzesi, 2006 yılında Hırvatistan’ın Dubrovnik kentinde Avrupa Kültürel Miras Birliği’nin düzenlediği Ödüllü Müzeler Buluşması’nda en iyi ikinci sunumu gerçekleştirir. 2008 yılında ise merkezi Edirne’de bulunan Güneydoğu Avrupa Gazeteciler Derneği’nce verilen Yılın Başarı Ödülü’ne layık görülür.

Bu ödüller, müzenin ulusal ve uluslararası alanda tanınırlığını artırır. Almanya’nın Göppingen, Çek Cumhuriyeti’nin Prag, Fransa’nın Paris, Litvanya’nın Riga ve İtalya’nın Bolonya şehirlerinde düzenlenen çeşitli panel, bilimsel ve kültürel toplantılara davet edilir.

Müzede göreve başladığı yıl 3.600 olan yıllık ziyaretçi sayısının, görevden alındığı 2012 yılında 200 bine yaklaşması, gece gündüz demeden büyük bir aşkla yapılan çalışmaların sonucudur.

Enver Şengül, bu başarılı sürecin ardından, 2012 yılında müzede düzenlemiş olduğu uluslararası “Kalpten Tıbba” sempozyumunun ardından, dönemin yönetimi tarafından hiçbir gerekçe gösterilmeden görevden alınır ve bu büyük başarı adeta cezalandırılarak üniversitenin Merkez Kütüphanesi’nde pasif bir göreve çekilir.

Bu süreçte de boş durmaz. 17. yüzyıl Edirne Şifahanesi’ni anlatan “Darüşşifa: Delilik Mevsimi” romanını yazarak bu eşsiz ata yadigârı mirası edebiyat dünyasıyla buluşturma başarısına da imza atar.

Müzeden alınmasından tam 12 yıl sonra, 2024’e gelindiğinde ve emekli olmaya karar vermişken, yirmi yıllık dostu, Edirne sevdalısı Prof. Dr. Mustafa Hatipler’in Trakya Üniversitesi Rektörü olmasıyla kendisine sahip çıkar ve “iade-i itibar”la kendisini Rektör Danışmanı sıfatıyla tekrar bu müzenin sorumluluğuna atar.

İki yıldan beri Rektör Hatipler’in büyük desteğiyle bu eşsiz kültürel mirası hak ettiği yere taşımak ve daha da yüceltmek için büyük bir aşk ve gayretle çalışmaktadır.

BİR ÖMRE SIĞAN VEFA…

Yıllar önce kendisine emanet edilen müzecilik görevini, zamanla bir ömürlük sevdaya dönüştüren Enver Şengül, bugün yalnızca bir müzenin değil, Edirne’nin kültürel hafızasının da önemli isimlerinden biri olmuştur.

Kültürel mirasımıza sahip çıkma yolunda kendisine destek veren Trakya Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mustafa Hatipler’e teşekkür ediyorum.

Çünkü insanın ardında bıraktığı en kıymetli miras, yaşadığı yıllar değil, o yıllara sığdırdığı eserler ve gelecek nesillere bıraktığı izlerdir.

Yıllardır kültürel mirasımıza sahip çıkmak adına varını yoğunu ortaya koyduğuna bizzat şahit olduğum kıymetli dostum Enver Şengül’ü, bu anlamlı hizmetlerinden dolayı gönülden tebrik ediyorum.

Nice yıllar aynı aşk, azim ve heyecanla tarihimize, kültürümüze ve medeniyet mirasımıza hizmet etmen dileğiyle…

İyi ki varsın, iyi ki bu toprakların kültürel mirasına gönül vermişsin kıymetli dostum!

Cemil Şahin

Araştırmacı-Yazar | Fotoğraf Sanatçısı