Bir toplumun sağlığını anlamak için istatistiklere değil, sokaklarına, ekranlarına ve mahkeme koridorlarına bakmak yeterlidir. Son günlerde/yıllarda ülkemizde borsa vurgunlarından belediyelerdeki yolsuzluklara, telefon dolandırıcılıklarından rüşvet ve irtikâba uzanan geniş bir yelpazede ahlaki çöküşün giderek derinleştiğini ve sıradanlaştığını üzülerek gözlemlemekteyiz. Bu tablo ne ani bir kırılmanın ne de yalnızca birkaç kötü niyetli kişinin ürünüdür. Aksine, yıllarca görmezden gelinen, üzeri örtülen ve hatta zaman zaman ödüllendirilen bir zihinsel ve toplumsal çürümenin kaçınılmaz sonucudur. Peki, bu noktaya nasıl geldik? Bu sorunun cevabı, rahatsız edici ama yüzleşmek zorunda olduğumuz birkaç temel nedende yatmaktadır. Bunun cevabına geçmeden şunları söyleyelim ki, bu tablonun ardında yalnızca tek bir neden aramak da yeterli değildir. Şayet sorun sosyoekonomik kökenli olsaydı, bu suçların ağırlıklı olarak yoksullar ve işsizler arasında görülmesi beklenirdi. Sosyokültürel bir nedenden söz edilecek olsaydı, eğitim eksikliği ya da çevre etkisi öne sürülebilirdi; oysa bu eylemlerin failleri büyük çoğunlukla diplomalı, eğitimli kişilerdir. Psikolojik bir bozukluktan kaynaklandığı düşünülseydi, ruhsal sorunları olan kimselerden bahsedilirdi ancak söz konusu kişiler, şeytana pabucu ters giydirecek kadar kurnaz ve hesaplı bir zekâya sahiptir.

Bu suçları işleyenlere, hatta bunu adeta bir meslek haline getirenlere bakıldığında, yoksulluktan değil; gözü doymayan, sahip olduğuyla yetinemeyen varlıklı, eğitimli ve akıllı kimselerden söz ettiğimiz açıkça görülmektedir. O hâlde şu soruyu sormak kaçınılmaz hâle geliyor: Bu insanları bu denli açgözlü kılan etkenler nelerdir? İnsanlar neden bu kadar doyumsuz bir hâle geldi? Bu hırsın ve tükenmez iştahın arkasındaki temel nedenler nelerdir?

Bunların başında, çalışmadan, çabalamadan, emek harcamadan köşeyi dönme düşüncesi gelir. Bu zihniyet, adeta bir merdiveni çıkmadan beş basamak birden atlama hevesidir. Belirli bir geliri olmadığı hâlde, yaşıtları fabrikalarda, tarlalarda ve sınav salonlarında ter dökerken bu denli büyük bir servete sahip olmak, aklın ve vicdanın kabul edebileceği bir durum değildir.

Bir zamanlar bu toprakların ve bu neslin pusulası belliydi: "Ekmeğini alın teriyle kazan; başkasının malına, mülküne göz dikme." Artık o pusula kırıldı. Yerine "kazan; nasıl kazandığın önemli değil" ilkesizliği yerleşti.

Kripto para, bahis, kumar, şans oyunları ve faiz; çalışmadan hızla zengin olmanın yolu olarak sunulmakta, bu düşünce küçük yaşlardan itibaren zihinlere işlenmektedir. "Emeksiz zenginlik" bir özenti hâline getirilmekte; bu durum ise kısa yoldan, mücadele etmeden, alın teri dökmeden kazanmanın kapılarını ardına kadar aralamaktadır.

Emek ile ödül arasındaki o ince ip koptuğunda insan neye tutunur? Şansa. Açgözlülüğe. Başkasının saflığına. Kısa yoldan para kazanmak sıradan bir alışkanlık değil, zihinsel bir çarpıklıktır. Çünkü bir kez tattıktan sonra beyin geri dönmek istemez. Sabah sekizde işe gitmek anlamsız gelir; aylarca çalışıp maaş beklemek aptallık gibi görünür. Önce zihin bozulur, sonra eylem gelir.

Pek çok insan için para (madde) artık bir araç değil, kimliğin kendisi haline gelmiştir. Servet, saygınlık, güç, var olma kanıtı olarak algılanmakta; bu yüzden para (madde), bitmez bir ego tatmini aracına dönüşmekte, kazanılan her miktar yeni bir boşluğu açmaktadır. Yine reklam, sosyal medya ve popüler kültür sürekli olarak şunu fısıldamaktadır: “Daha fazlasına sahip olursan daha mutlu, daha değerli, daha özgür olursun.” Bu mesaj o kadar etkilemektedir ki ellerindeki ile mutlu olan değil, alamadıkları ile hüzünlenen bireylere dönüşmektedir.

Her şeyin paraya indirgendiği bir dünyada insan olmanın ve kalmanın bedeli giderek ağırlaşıyor.

Kadim kitabımızda Tekâsür Suresi, insanın mal, evlat, makam ve çokluk yarışı içinde kaybolarak mutlak hakikati unutmasına karşı derin bir uyarıdır. Çünkü “daha fazlasına sahip olma tutkusu”, insanı hem kendinden hem hakikatten hem de ahiret bilincinden uzaklaştırır. Bugün modern insanın yaşadığı bu tükeniş, surenin işaret ettiği hakikatin günümüzdeki karşılığı değil midir?

İkincisi; çocuklarımızı ve gençliğimizi madde merkezli bir eğitim ve yaşam anlayışıyla yetiştiriyoruz. Sürekli sınavlar, yarış ve rekabet, kazanmak ya da kaybetmek… Okulların değer eğitimi vermediğini, yalnızca sınava hazırladığını hepimiz biliyoruz. Sabah erkenden okula koşan çocuklar, akşama kadar farklı derslerle boğuşuyor, testler çözüyor, sorulara cevap veriyor; yorgun argın eve dönüyor. Ama kimse ona doğruyu öğretmiyor. Dürüstlüğü, erdemi, başkasının hakkına saygıyı gerçek anlamda içselleştiremiyoruz.

Onlarca ders, yüzlerce konu, binlerce soru… Peki, "Neden yalan söylememeli?" sorusunun cevabı nerede? "Başkasının hakkını neden çiğnememeliyim?" hangi derste işleniyor? Bu sorular sınavda sorulmuyor; dolayısıyla önemli sayılmıyor. Maalesef vicdanı hür, adaletli ve ahlaklı bireyler yetiştiremiyoruz.

Oysa bu değerler önce ailede, sonra eğitim kurumlarında, ardından toplumda öğrenilir ve yaşanır. Aileler tüketimin baskısı altında dağılmışsa, okul yalnızca yarışa ve rekabete odaklanmışsa, toplum ise "nasıl kazandığın değil, ne kadar kazandığın önemli" diyorsa… Bu vicdanı ve insanı kim inşa edecek? Bugün bu kurumların hiçbirinde bunun gerçek bir karşılığı kalmamıştır. Dürüst olmanın ödüllendirilmediği bir ortamda dürüstlüğü telkin etmek boş bir çabadan ibarettir.

Ahlaki yozlaşma bir anda olmuyor. Önce küçük tavizlerle başlıyor; ardından yalanlar geliyor, her biri bir öncekini meşrulaştırıyor. Dolandırıcılık ve hırsızlık zamanla sıradan bir vakaya dönüşüyor. Asıl mesele, toplumun neye değer verdiğidir: Başarıyı mı kutluyoruz, yoksa dürüstlüğü mü? Kazananı mı alkışlıyoruz, yoksa hak edeni mi? Bir çocuğa "Dürüst ol" demek yetmez; eğer etrafındaki her şey ona "Dürüstler kaybeder" diye haykırıyorsa.

Üçüncüsü; helal kazanç, rızık, alın teri, emek, edep ve hayâ gibi duygu ve değerlerin erozyona uğramasıdır. Bu değerlerin yerini hırs, gösteriş, israf ve açgözlülük almaktadır. Geleneksel değerlerin - aile bağlarının, komşuluk ilişkilerinin, dayanışma ruhunun - zayıflaması; dini, kültürel ve ahlaki normların toplumsal bağlayıcılığını yitirmesi; sosyal medyanın körüklediği göreli yoksunluk hissi… Tüm bunlar, "Ne pahasına olursa olsun sahip ol, tüket, göster" kültürünün zeminini hazırlamıştır.

Modernite, geleneğe savaş açarak onu değersizleştirmiştir. Geleneksel olarak insanı frenleyen üç büyük güç vardı: din/vicdan, sosyal kontrol (toplumsal utanç) ve hukuk. Din/vicdan; “Ahirette hesabını vereceksin.”, sosyal kontrol (toplumsal utanç); “Çevren seni yargılar.”, hukuk; “Cezanı çekersin.” anlayışı. Günümüzde bu üç fren de büyük ölçüde işlevsizleşmiştir. Din araçsallaştırılmış, sosyal kontrol (toplumsal utanç) “herkes yapıyor.” mantığıyla yok olmuş, hukuk ise güçlünün yanında durur hâle gelmiştir. Bu durum ise toplumu anomik bir toplum hâline getirmiştir.

Dördüncüsü; filmler, diziler ve sosyal medya; pürüzsüz, gösterişli ve lüks bir yaşamı durmaksızın pompalamaktadır. Bu içeriklerle büyüyen çocuklar ve gençler, önlerine kurgulanan o yaşama ulaşmak için her yolu mubah saymaya başlar. Aldatma, hırsızlık, arsızlık, dolandırıcılık ve rüşvet giderek sıradanlaşır. Emeğin ve alın terinin kutsal sayıldığı anlayıştan, paranın gücünün ve statünün yüceltildiği bir anlayışa doğru derin bir değişim ve dönüşüm yaşamaktayız. Başkasının lüksünü gören birey önce kendini yetersiz hisseder. Bu his zamanla bir haksızlık duygusuna, oradan ise "ben de hak ediyorum, nasıl olsa herkes yapıyor" şeklinde bir meşrulaştırmaya dönüşür.

Üstelik bu dizi ve filmlerde rol model olarak sunulan kişilerin servetleri; alın teriyle, sabırla ve emekle kazanılmış değildir. Ya kolay yoldan ya da haksız yollarla elde edilmiş bir kazancın ürünü olarak yansıtılmaktadır. Ekranda yüceltilen bu imgeler, zihinlerde "doğru yol" olarak yer etmekte ve bireyleri bu tehlikeli anlayışa sürükleyen etkenler arasında önemli bir yer tutmaktadır.

Beşincisi; hukuki yaptırımların ve denetim mekanizmalarının yetersiz kalmasıdır. Türkiye'nin mevcut ceza sistemi, suçu gerçek anlamda caydırıyor mu? Cezaların suç işlemeyi engellemediği, uzun yargılama süreçlerinin ise adalete olan güveni derinden sarstığı ortadadır.

Elbette her bir kişinin başına bir polis dikmek ne mümkündür ne de yeterlidir. Asıl olan, insanın vicdanına ve gönlüne şu duyguyu yerleştirebilmektir: "Yaptıklarımı gören biri var; bu hesap burada görülmese de er ya da geç bir gün mutlaka sorulacaktır." İşte kalıcı ve gerçek caydırıcılık, dışarıdan dayatılan korkuda değil, içeriden gelen bu vicdani farkındalıkta gizlidir.

Tüm bu nedenler birbirinden bağımsız değil; birbirini besleyen, derinleştiren ve meşrulaştıran bir kısır döngünün halkalarıdır. Emeksiz zenginlik özentisi, değer eğitiminden yoksun bir nesil, tüketim kültürünün körüklediği hırs, ekranların pompaladığı sahte yaşam ve işlevsizleşen hukuk sistemi bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo kaçınılmaz olarak budur. Ancak umudumuzu yitirmemek gerekir; zira her çürüme aynı zamanda bir uyanışın da habercisi olabilir. Yeter ki aile ocağında, okul sıralarında ve toplumun vicdanında "doğru olan" yeniden değer görsün. Çünkü bir milleti ayakta tutan şey ne serveti ne de gücüdür; vicdanı, erdemi ve emeğe duyduğu saygıdır.