Son günlerde Fransa'da ve genel olarak Avrupa'da yaşanan isyanlar; sosyal, kültürel ve ekonomik dinamiklerin iç içe geçmesiyle şekillenen çok nedenli bir gerçekliğin ürünüdür. Kuşkusuz bu tür toplumsal olayların ardında pek çok etken yatmaktadır: jeopolitik gerilimler, büyük güçlerin hesapları, dış kışkırtmalar ve sosyal medya aracılığıyla yürütülen manipülasyon bunların başında gelmektedir. Ne var ki kamuoyunun ve medyanın ilgisi çoğunlukla yüzeydeki tetikleyici olaylara yönelirken, altında biriken derin kırılganlıklar ve yapısal nedenler geri planda kalmaktadır. Bu yazıda görünmeyen nedene odaklanarak, isyanların yüzeyin altındaki derin nedenleri ele alacağım.

Bu bağlamda ilk olarak Avrupa'nın bugünkü refahının sömürgeci geçmişiyle olan derin bağı ele alınacak; ardından günümüz isyanlarını besleyen diğer yapısal nedenler sırasıyla incelenecektir.

I. Sömürgeci Miras ve Küreselleşmenin Gölgesi

Avrupa medeniyetinin kuruluş dinamikleri incelendiğinde, bu medeniyetin büyük ölçüde sömürü ve Avrupa merkezcilik üzerine bina edildiği bilinmektedir. Söz konusu sömürü düzeni, son yüzyıllarda biçim değiştirerek ekonomik küreselleşme aracılığıyla çok uluslu şirketler ve onların küresel uzantıları eliyle varlığını sürdürmektedir. Nitekim "küreselleşme" olarak adlandırılan süreç, kapitalizm ve emperyalizmin yeni adıdır. Sömürü düzenidir. Dünya toplumlarının tek tipleştirilmesi, ulusal sınırların işlevsizleştirilmesi, bireylerin tüketim odaklı bir yaşam döngüsüne hapsedilmesi ve zihinlerin belirli ideolojik kalıplara yönlendirilmesi; bu sürecin en belirgin tezahürleridir. Tüm bu dinamiklerin nihai sonucu ise sermaye ve gücün giderek daha az sayıda belirli ellerde ve ülkelerde yoğunlaşmasıdır.

Bu yoğunlaşmanın getirdiği görece refah, Batılı ülkelerde yaşayan kesimlere kısmen yansımış; söz konusu ülkeler, Doğu ve Afrika toplumlarıyla kıyaslandığında çok daha yüksek yaşam standartlarına ulaşmıştır. Bu durum, zamanla Avrupa'yı, Doğu ve Afrika toplumları için güçlü bir cazibe merkezine dönüştürmüştür. Öte yandan Batılı devletler, bu sömürü düzeninin sürekliliğini sağlamak amacıyla dönem dönem bu bölgelerden göç almış; gelen işçileri en ağır koşullarda ve düşük ücretlerle çalıştırmıştır. Bugün Avrupa'nın ulaştığı refah seviyesinin içinde, bu insanların döktüğü alın teri, harcadığı emek, yaşadığı yoksunluklar ve geride bıraktığı ailelerine duyduğu derin hasreti de unutmamak gerekir.

II. Göç, Kimlik Çatışmaları ve Toplumsal Gerilim

Sonraki süreçte kitle iletişim araçlarının ve sosyal medyanın küresel ölçekte yaygınlaşması, Batı'nın sunduğu yaşam biçimini olduğundan daha parlak ve erişilebilir göstererek bu bölgelere yönelik göç dalgalarını daha da güçlendirmiştir. Bu noktada göçü besleyen iki temel dinamik birlikte işlemektedir: Batı'nın oluşturduğu çekim gücü ile Doğu toplumlarında yaşanan siyasi istikrarsızlık, yoksulluk ve savaşların getirdiği itici güç. Bu iki kuvvetin kesiştiği noktada göç, bireysel bir tercihten ziyade kaçınılmaz bir zorunluluğa dönüşmektedir. Öte yandan Avrupa ülkelerinde yaşanan demografik gerileme ve işgücü açığı, göçe zaman zaman göz yumulmasına, hatta belirli ölçüde teşvik edilmesine zemin hazırlamıştır.

Ne var ki artan yabancı nüfus, toplumun bazı kesiminde yabancı düşmanlığını ve derinleşen önyargıları besleyerek ciddi sosyal çatışmalara yol açmaktadır. Göçmenlerin toplumun "ötekisi" olarak konumlandırılması bu gerilimi daha da körüklemekte; kimlik, aidiyet ve güvenlik ekseninde sert kutuplaşmalara neden olmaktadır.

Buna ilaveten Avrupa'nın kültürel ve tarihsel yapısı, çok kimlikli ve çok kültürlü bir arada yaşam modeline zemin hazırlamaktan uzaktır. Bunun temel nedeni tarihten gelen tahammülsüzlüğü kadar, modernitenin özünde tek tipleştirici bir mantık barındırmasıdır. Modernite, homojen bir kimlik ve evrensel bir insan modeli inşa etmeyi vaat eder. Bu yapısal gerilim, günümüzde kimlik çatışmalarında ve aşırı sağcı ırkçı partilerin giderek güçlenmesinde somut biçimde kendini göstermektedir. Farklılığa tahammülsüzlük, Avrupa'nın bir tercihinden çok sistemin kaçınılmaz bir ürünüdür.

III. Ekonomik Eşitsizlik ve Yaşam Maliyeti Krizi

Özellikle pandemi sonrası dönemde Ukrayna-Rusya ve İran-ABD gerilimleri enerji maliyetlerini artırmış; bu durum gıda, enerji ve kira fiyatlarının yükselmesine, düşük gelirli kesimlerin ekonomik krizlerden daha fazla etkilenmesine neden olmuştur.

Beri yandan küreselleşme, yalnızca göç hareketlerini değil, küresel ölçekte derin eşitsizlikleri ve toplumsal kutuplaşmayı da beraberinde getirmiştir. Servetin ve kaynakların giderek daha az sayıda elde yoğunlaşması, geniş halk kitlelerinde köklü bir adaletsizlik duygusunu beslemektedir. Nitekim isyanlar sırasında çok uluslu şirketlerin mağazalarının hedef alınması, bu öfkenin somut bir yansımasından başka bir şey değildir.

Gelir dağılımındaki derin adaletsizlik, toplumsal gerilimin en temel kaynaklarından birini oluşturmaktadır. Bir yanda yalnızca emeğini satarak geçimini sağlamaya çalışan, alın teriyle hayatta kalmak zorunda kalan geniş halk kitleleri; diğer yanda parayı parayla çoğaltan, hiçbir zaman doymayan, sömürü düzeninin hem mimarı hem de en büyük yararlanıcısı olan bir burjuva sınıfı. İşte bu uçurum, toplumu her an kıvılcım bekleyen, kışkırtılmaya ve patlamaya hazır bir gerilim yüküne dönüştürmektedir.

IV. Hükümet Politikaları ve Meşruiyet Krizi

Ancak bu varoluşsal sorgulamanın altında, onu her gün yeniden üreten somut bir yapı vardır. Hükümet politikaları da bu gerilimi besleyen temel etkenlerden biri olmaya devam etmektedir. Vergi yükünün dar gelirliler üzerinde yoğunlaşması, kemer sıkma politikalarının faturasının her seferinde emekçi kesimlere çıkarılması ve buna karşın varlıklı sınıfların servetine dokunulmaması; toplumda köklü bir adaletsizlik duygusunu ve siyasi öfkeyi beslemektedir. Bu öfke, sokağa dökülen kitlelerin yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda derin bir siyasi meşruiyet krizini de dile getirdiğinin göstergesidir.

V. Kapitalizm, Tüketim ve Varoluşsal Yorgunluk

Kapitalist sistemin önceliği hiçbir zaman insan olmamıştır. Sistemin asıl amacı kârı sonsuza dek büyütmek, üretim ve tüketim çarkını durmaksızın döndürmek ve bunun için insanlara sürekli yeni, yapay ihtiyaçlar dayatmaktır. Bu ihtiyaçlar gerçek değil; üretilmiş, kurgulanmış ve bireyin zihnine ustalıkla yerleştirilmiştir. Günümüz insanı, bir yandan bu suni ihtiyaçların peşinde yorgun koşarken diğer yandan sokağa dökülerek artık yeter demektedir. Bu gösteriler yalnızca ekonomik bir şikâyetin değil, daha derin bir varoluşsal yorgunluğun dışavurumudur. Belki bunun gösteriş yapanlar bile farkında değildir.

Çünkü sorgulanmakta olan yalnızca gelir dağılımı ya da ekonomik sistem değildir. Asıl sorgulanan şu temel sorudur: Tüketmek, bir insanın var olma gerekçesi olabilir mi? Eğer tüketmek varoluşun gerekçesiyse, tükenmek ne anlama gelir? Dışlanmış, ötekileştirilmiş, aşağılanmış, görmemezlikten gelinmiş bir topluluğun artık, Heidegger’in dediği biz de “burada” yız, bizi de görün biz de “varız” diyorlar. Kısaca mevcut sistemin sorgulanmasıdır. Sistemin dayattığı yaşam biçimiyle birlikte insanın varoluş anlamı da tartışmaya açılmış ve belki de isyanların en görünmez ama en derin nedeni tam da burada yatmaktadır

VI. Yalnızlık, Aile Bağlarının Çözülmesi ve Anlam Krizi

Son olarak, Avrupa toplumlarında giderek derinleşen yalnızlık ve toplumsal izolasyon meselesi, isyanların en az görünen ama en sarsıcı nedenlerinden birini oluşturmaktadır. Başta yaşlılar ve gençler olmak üzere geniş kesimler, modern kentlerin kalabalığı içinde derin bir yalnızlık yaşamaktadır. Topluma yabancılaşan, kendini sistemin dışında ve değersiz hisseden bireyler için protestolar yalnızca bir öfke patlaması değil; aynı zamanda var olduğunu hissettirme, bir topluluğa ait olma ve görünür kılınma çabasıdır.

Genç kuşakların geleceğe dair umutlarının sistematik biçimde törpülenmesi, artan işsizlik ve güvencesiz çalışma koşulları; bu kuşağı derin bir çaresizliğin içine sürüklemektedir. Ancak tüm bunların ötesinde, en temel yıkımı getiren etken aile bağlarının çözülmesidir. Aile kurumunun zayıflamasıyla birlikte derinleşen yalnızlık, depresyon ve anksiyete gibi ağır psikolojik yüklerle baş başa kalan gençlik, bu birikmiş öfke ve çaresizliği zaman zaman radikal tepkiler biçiminde dışa vurmaktadır. Toplumsal bağların erozyona uğraması, gençlerin kendilerini toplumun dışına itilmiş hissetmesi, anlamsızlık ve geleceksizlik duygusu; yaşanan olayların yüzeyde görünenden çok daha derin köklerinin olduğuna işaret etmektedir.

Bu bireysel kırılganlıkların ötesinde, toplumsal düzeyde de köklü bir çözülme yaşanmaktadır. Ortak değerlerin ve paylaşılan normların giderek aşınması, bireyleri herhangi bir topluluğa ya da anlam çerçevesine bağlayan bağları zayıflatmaktadır. Aidiyetsizlik duygusu artık yalnızca bireysel bir deneyim olmaktan çıkmış; kolektif bir toplumsal kriz halini almıştır. İsyanlar bu açıdan değerlendirildiğinde, yalnızca anlık bir öfkenin değil, uzun süredir biriken derin bir anlam ve aidiyet yoksunluğunun patlaması olarak da okunabilir.

VII. Dijital Platformların Rolü

Tüm bu yapısal kırılganlıkları harekete geçiren son bir etken daha vardır: dijital platformlar. Sosyal medyada hızla yayılan adaletsizlik görüntüleri ve şiddet anları, bireysel öfkeyi kolektif bir bilince dönüştürmekte; gençlerin kısa sürede örgütlenmesine ve protestoların beklenmedik bir hızla büyümesine zemin hazırlamaktadır. Dijital platformlar bu anlamda yalnızca bir iletişim aracı değil, bastırılmış toplumsal enerjinin harekete geçtiği yeni bir ortak alan işlevi görmektedir.

Son olarak, başka ülkelere istikrarsızlık getirmek amacıyla besledikleri ve yeri geldiğinde kullanmak üzere palazlandırdıkları örgütlerin, bugün bir bumerang gibi kendilerine dönmesini de unutmamak gerekir.

Sonuç olarak; sömürgeci geçmişin mirasından beslenen ekonomik eşitsizlikler, küreselleşmenin yeniden ürettiği sömürü düzeni, göç hareketlerinin tetiklediği kimlik çatışmaları, hükümet politikalarının dar kesimleri ezen yapısı, modernitenin tek tipleştirici mantığının oluşturduğu kültürel gerilimler, aile ve toplumsal bağların çözülmesiyle derinleşen yalnızlık ve anlamsızlık duygusu; tüm bu etkenler birbirini besleyen, birbirini güçlendiren bir kısır döngü oluşturmaktadır. Gençliğin umutsuzluğu, bireylerin aidiyetsizliği ve ortak değerlerin erozyonu ise bu döngünün en acı meyvelerini oluşturmaktadır.

Kapitalist sistemin insanı bir tüketim nesnesine indirgediği, anlamın metalaştığı ve varoluşun piyasa değeriyle ölçüldüğü bir düzende, sokağa dökülen kalabalıklar yalnızca ekonomik taleplerini değil; görülme, duyulma ve var sayılma çığlığını da haykırmaktadır. Bu nedenle isyanları yalnızca bir güvenlik sorunu ya da kamu düzeni meselesi olarak da ele almak, hem yetersiz hem de tehlikeli bir okumadır.

Kalıcı çözümler üretebilmek için önce bu derin nedenleri kabul etmek gerekmektedir. Adaletsiz gelir dağılımını, kültürel dışlanmayı, toplumsal yalnızlığı ve anlam krizini görmezden gelen her politika, yangını söndürmek yerine körüklemekten öteye geçemeyecektir. Avrupa'nın ve genel olarak Batı'nın önündeki en büyük sınav; kalabalıkların öfkesini bastırmak değil, bu öfkenin arkasındaki insanı ve onun derin ihtiyaçlarını yeniden keşfetmektir.

Prof. Dr. Vehbi ÜNAL