İmparatorluklarda Entegrasyon Sorunları
- GİRİŞ16.11.2026 09:18
- GÜNCELLEME16.11.2026 09:18
Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile nüfuz coğrafyasındaki bir nevi vasal devletler ya da dost devletler arasındaki sahada gözlemlenen bazı sorunları anlamaya çalışırken spesifik öğeleri ayrı bir yazıya bırakarak, genel olarak İmparatorlukların entegrasyon kabiliyeti ve entegrasyon sorunları açısından bir perspektif geliştirmeye çalışacağım. Böylesi bir perspektif inşasının gerekliliği son derece açıktır. Zira, bu devletler Türkiye Gücü açısından daha geniş aynı veya yakın türden devletlerin sahasına erişim için fevkalade önem arz etmektedirler. Örnek olarak Azerbaycan, Suriye, Somali, vb ülkeleri sayabiliriz. Kuramsal ve saha gerçekliği açısından bakarsak, imparatorluklar ya da imparatorluklara eşdeğer yada varis olarak büyük bölgesel etkileri olan devletler diğer güçlere göre daha üst düzeyde kurumsal sistem kurabilen, kendi içindeki güç unsurlarını daha zekice ilişkiler modeliyle bir arada yaşatabilen, yakın bölge ve uzak bölge ve hatta küresel düzlemde de aynı derecede güçlü entegrasyon bağları yaratabilen güçlerdir. Simetrik veya asimetrik güç yapısallarının şifre anahtarlarını tasavvur ve inşa edebilen ve şifre anahtarlarını da ellerinde tutan, farklı milletleri bir arada organize edebilen güçler az çok büyük güç sayılırlar. Sadece iç bölgenin, yani egemenlik sahası içindeki güçlü entegrasyon imparatorluk için ilk şarttır ama yeterli değildir. Büyük güçler aynı zamanda bölgelerini hatta dönemlerinin erişilen dünyasını biçimlendirirler. Biçimlendirmek zorundadırlar. Bu biçimlendirme etkisinin görülmesi için bölgesel veya küresel entegrasyonu kendi güç merkezi ekseninde gerçekleştirmeleri esastır. Bu entegre sıkılaştırma sağlanamazsa imparatorluk etinden akbabaların parça kopardığı bir besili munis hayvana benzer; parçalanma ve entegrasyonun dağılması cereyan ederken pasif bir tutumla süreci idare etmeye çalışır. Bu süreç eğer büyük savaş (Devletleri yıkan, sınırları değiştiren yeni düzen kurucu savaşlar), ani istila (Moğol istilası, Avrupa’da kavimler göçü, Osmanlıların Balkanlarda ilerlemeleri) gibi sıradışı olaylar olmazsa değişen zaman dilimlerinde etkisini gösterir. Sürecin yavaş ilerlemesi ise bazen yanıltıcı olur, dağılan entegrasyonun hakim unsuru parçalanmanın şuuruna varamaz. Dolayısıyla sorunu teşhis edemediğinden etkili bir çözüm seti üretemez. Tabi ki burada şu noktayı da ilave etmek gerekir, sorunu teşhis etmek yeterli de olmayabilir. Çözüm seti geliştirebilme kapasitesine de sahip olmak gerekir.
Mesela Osmanlı Modernleşmesinde bu izlek net görünür. Devlet adamlarının bir kısmı imparatorluğun dağılma ve zayıflama süreçlerini teşhis etmişlerdir, ancak çözüm üretme ve uygulama konusunda zaaf göstermişlerdir. Bazen de bünye çözümü kabul etmemiştir.
Entegrasyon sorunları noktasından imparatorlukları iki bölge şeklinde analiz edebiliriz: “İç bölge ve dış bölge”.
Bu da aslında net bir ayrım olmayabilir. İç bölge kendi içinde farklı kompartmanlara ayrılabilir. Buna eski Sovyetler Birliği ile halihazır Rusya Federasyonu'nun idari ve güç kompartmanlarını örnek verebiliriz. Keza simetrik olmayan anayasal bölgeler toplamına dönüştürülen İspanya iç bölgesini de daha düşük yoğunlukta bir örnek kabul edebiliriz.
Dış bölge ise daha keskin hatlarıyla ikiye ayrılmaktadır: “İmparatorluk gücünün yakın ve komşu bölgesi ile döneminin imkanlarına göre oluşan küresel coğrafya” .
Dönemin imkanlarına göre oluşan küresel coğrafya ile kastettiğim, keşifler ve modern araçlarla değişen küre ve dünya algısının sonuçlarıdır. Mesela büyük keşiflere kadar eski dünya büyük ölçüde karalardan ve iç denizlerden oluşuyordu. Mesela Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldıktan sonra bile eski dünya ölçeğinde bir küresel imparatorluktu. Roma veya sonraİstanbul’da temerküz ettirilen yoğun bir imparatorluk yönetim gücü, her yere erişebilen mühendis (Buna askeri sanayii de diyebiliriz) Roma ordusu, kara ve deniz ticaret yolları kontrolü, uzak coğrafyalara güçlü ticari, askeri, siyasi Roma modelindeki yerel merkezler, bağımlı toplulukları cezbeden erişim ve dolaşım kabiliyeti yüksek nitelikte “Roma pasaportu” ve güç sistemindeki olağanüstü işlevsel dikey mobilite gibi döneminin en yüksek düzeyde entegrasyon enstrümanlarına sahipti. Ancak, Roma İmparatorluğunun da sınırlılıkları vardı, ki gelişmiş Roma Lejyonalarına, birleştirici Roma Hukukuna, daha da önemlisi birleştirici Roma ticaret yollarına ve stratejik bölgelerdeki Roma ticaret merkezlerine rağmen birbirinden uzak bölgelerin entegrasyonu zorlaşmıştı. Roma İmparatorluğunun (MÖ 27- Ms 476) Batı Kanadının dinamik kavimlerin (Germanik) saldırılarıyla zaten ayakta kalamadığını görmekteyiz. Nitekim Roma Germanik kavimlerin saldırısı ile son bulmuştur. Doğu Roma ise (MS 395- 1453) daha uzun bir egemenlik hayatına sahip olmuştur.
Klasik Dönem Roma İmparatorluğu haritasına baktığımızda o zamanki eski dünyanın tek hakimi olduğunu görürüz. Akdeniz bir Roma iç denizidir adeta, Mare Nostrum’dur (Bizim Deniz). Bizim deniz tanımlaması, herkesin güvenli ve serbest ticaret yapabildiği ortak barış denizi olarak anlaşılabileceği gibi hatta daha fazlası Romanın iç denizidir.
Ancak, bu güçlü pozisyonuna rağmen Roma İmparatorluğu büyük bölgeleri arasında güç entegrasyonunu bir süre sonra sağlayamaz duruma gelmiştir. Merkezine farklı güç ve zenginlik bölgelerinin katkısını sağlayan mekanizmayı işletememiştir. Bu yüzden bölgesel entegrasyon derken sadece bölgelerin şeklen güç merkezine bağlı kalmasını kastetmiyorum. Merkezi saran bölgelerin güç merkezinin takviyesine ve korunmasına, imparatorluk sisteminin sağlıklı çalışmasına yarayacak tarzda bir mekanizma marifetiyle işlevsel olmasına atıf yapıyorum. (Bugün Amerikanın birçok ülkede bulunan askeri üsleri ve birlikleri artık işlevsel olmaktan çıkmışlardır. Keza muhtelif ülkelerdeki askeri danışman heyetleri de bahsettiğim türden bir işlevsel mekanizma yaratamamaktadırlar.) Keza Bizans da büyük bölgelerini bir arada tutmakta bir süre sonra zorlanmıştır. Roma öncesi Büyük İskender fetihleriyle oluşan devasa imparatorluğu ise bu anlamda söz konusu etmiyorum. Zira bu imparatorluk (MÖ 336- 323) büyük oranda İskender’in fetihçi ve düzen kurucu şahsıyla müstakar olmuştur. Onun ölümünü müteakip imparatorluk bir süre daha devam etmiş ise de artık bölgelere ayrılmış durumdadır. İskender’in defin yeri bile generalleri arasında tartışma konusu olmuştur.
Keşiflerden sonra ise eski dünya olgu ve algısını ortadan kaldıran yepyeni bir küresel kavrayış ve olgu ortaya çıkmış, bunun sonucu olarak da kendisi küçük olsa da etkisi küresel düzeyde olan süper güçler ortaya çıkmıştır (Portekiz, İspanya, Hollanda, İngiltere gibi). Modern ulaşım vasıtaları, silahlar ve diğer teknolojik araçlar sayesinde küresel coğrafya üzerinde yeni jeopolitik değerler oluşmuş ve değişmiştir.
Tabii ki, özellikle Batının modern asırlardaki teknolojik gelişimi ne kadar ileri olursa olsun şu veya bu şekilde entegrasyon meselesi yerini korumuştur. Metropoller ile taşra bölgeleri arasındaki entegrasyon zaman zaman sancılı olmuş, zaman geçtikçe yeni entegrasyon setlerine sahip olmak önem kazanmıştır. Esasen bölgelerin resmen metropole bağlı olmasının bir anlamı olmadığı, sömürgecilik tarihindeki İspanya sömürgelerinde ticaret yapan gemilerin İngiltere ve Hollanda bayraklı olması örneğiyle çok daha iyi anlaşılmaktadır. Ki bu karşılıklı bağımlılık ilişkisinin çok yönlü faktörlerine işaretetmektedir. Bu durum da şunu göstermektedir ki, eğer karşılıklı entegrasyon akışının ve ilişkilerinin içi somut olarak (Ticaret, sermaye akışı, eğitim ve teknoloji transferi, ortak üretim ve ortak ticaret, vb.) doldurulmazsa şeklen bağlı olmak bir entegrasyon değildir. Gerçek bir entegrasyon sonucu doğurmamaktadır. Bu durumda hakim gücü bir üst veya farklı segmentte aramak daha rasyonel olacaktır.
İÇ BÖLGEDE ENTEGRASYON
Belli sınırları ve resmen bir devlet olarak algılanan bir ülkede doğan ve büyüyenler için iç bölgedeki entegrasyon önemli ve efektif bir entegrasyon meselesi olarak görülmeyecektir doğal olarak. Zira bu kesim için mevcut entegrasyon verili bir sistemdir, zaten var kabul edilir, var algılanır. Gerçekte ise bu böyle değildir. İç bölgelerdeki toplulukların kültürel ve sosyal farklılıkları ile özellikle komşu ülkelerdeki toplulukların kültürel ve sosyal kodları uyuşuyor ise burada dikkat sarf etmemiz gereken bir durum vardır. Bu durum uzun vadeli karşı tarafta irredentizm veya bizim tarafta ise ciddi pozitif politikalar neticesinde dış etkimizin artması sonuçlarını doğuracaktır. Yani böylesi bir durum uzun bir süre donmuş ve değişmez bir durum olarak kalamaz. Dolayısıyla kültürel, sosyal çeşitliliği iç bölgede ideal sistematik içinde yaşatacak bir formül bulunması elzemdir. Bu formülü ekseriya zayıf sosyal tabakaların bulması dayatılır; halbuki çözüm otoritesi hakim otorite ve hakim (Çoğunluğu ve büyük gücü oluşturan) millettir. Dolayısıyla bölgeleri büyük bir yapının tuğlaları olarak düşünürsek bu tuğlaları bir bina ve yapı konseptinde tutan harç hakim otorite tarafından hazırlanmış olmalıdır. Eğer böyle değil de yapı hala ayakta duruyorsa o halde bu tür yapıların harcını karan, hazırlayan bir başka üst ya da farklı güç vardır. Bu çerçevede şunu da belirtelim ki, aynı dil, din ve kültür değerleri ve kodlarına sahip toplulukların kendiliklerinden entegre bir yapı oluşturmaları söz konusu değildir. Bunlar verili değerlerdir. Yapıyı ve güç mimarisini oluşturan topyekun siyasi aksiyon, hamle “verili” değildir; “kesbidir” , beşeridir, birey ve hakim otoritenin aklının, fikrinin, çabasının, stratejisinin ve projesinin ürünüdür.
İç bölgede fiziksel ve coğrafi entegrasyonun sağlanması devlet gücünün doğal bağlarını ve bünyevi sıhhatini takviye edecek temel faktördür. Bu entegrasyon sayesinde coğrafya vatan mahiyeti kazanır; ayrıca devlet gücünün ve zenginliğinin yurt içinde sağlıklı akış ve nüfuzunu sağladığı gibi ileri görüş ile dizayn edilirse komşu ve nüfuz coğrafyasına da sağlıklı erişimi sağlar. Çokça örnek verdiğim Anadolu Selçuklularının özellikle Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev’in dehasıyla orta çıkan Anadolu kervansarayları sisteminin o zamana kadar Ege Denizi ve Bizans üzerinden giden Kuzey Güney ticari güzergahını değiştirerek Anadolu içine taşıması stratejisi ve projesi ülke içine zenginlik, kültürel çeşitlilik ve ticari hareketlilik getirdiği gibi Güney ve Kuzey ticaret aksının ucundaki merkezlere de erişim ve nüfuz imkanı sağlamıştır.
Ancak, bunu gerçekleştirirken ülke içinde bölgelerin entegrasyonu üzerinde ciddi kafa yormak gerekmektedir. Yani ülke içinde de bölgelerarası ihtiyaçları da karşılayacak bir üretim, hizmet ve kaynak işletilmesi gerçekleştirilmelidir. Mesela ülkemizin zirai üretim depoları diyebileceğimiz bölgeleri ile masif tüketim yapan merkezler/ bölgeler arasında güvenli, ucuz ve hızlı karayolu ve demiryolu taşımacılığının olmaması büyük bir eksikliktir. Ege bölgesinde İzmir’in verimli hinterlandı, Çukurova, Harran, Antalya, Güneybatı Ege gibi yüksek kalite ve oranda üretim yapan bölgeler ile tüketimbölgeleri arasındaki ulaşım ve yük taşımacılığının performansı yüksek değildir. Elbetteki duble yollar, otoyollar gibi devasa altyapı projeleri gerçekleştirilmiştir. Ancak, bu projelerin hangi merkezler arasında yapıldığı daha önemlidir, gerçek ekonomik değerleri daha önemlidir.
Coğrafyanın bütünlüğünün anlaşılması konusunda yıllardır Tarım Bakanlığımız bünyesinde değerlendirilen ortak havzalar ve havza birleştirme projelerinin mantığıyla başka bir konuya da vurgu yapmak istiyorum. Şöyle ki, bir bölgedeki üretim ve maden işletme tesislerinin çevreye zararları minimumda tutulmaya çalışılmalıdır. Zira ülkemiz özellikli zenginlikler içeren minyatür bölgelerden oluşmaktadır. Her bölgedeki üretim ve kaynak işletimi farklıdır, son derece değerlidir, nadirdir. Son derece hesaplı, birbiriyle ilişkili, karşılıklı hassas korumaya odaklı bir entegre üretim ve işletim sistemine sahip olmamız gerekmektedir. Olumsuz tarafından bakarsak, mesela bir nehir kaynağına yapılacak özel tesis nehir havzasını topyekun tahrip edebilmek ve kirletebilecek hatta havzanın ekosistemini bozabilecek etkilere neden olabilir. Bu fiziksel olguyu bir mecaz olarak idrak eder isek büyük bir hakikat ortaya çıkar. Şöyle ki ister iç bölgede ister yakın ve dost bölgede “En yakın ve başka benzer müttefik güçlerle ilişkileri etkileme potansiyeline sahip bir müttefikimiz ile yaşanan olumsuzluklar” tıpkı havzanın tamamını kirleten havza kaynağının kirletilmesine benzerdir.
İttifakın çelik çekirdeğinde yaşanan çatlama ufuk hattında ve çekirdek çevresinde daha büyük bir hasar doğurur. İç bölgelerdeki üretim ve fabrikasyon faaliyetlerinin de keza öncelikle ülke bütünlüğünde anlamlı bir ilişkiye sahip olması gerekir. Sömürgecilik Döneminde Fransız tekstil fabrikalarına pamuk yetiştirmek için tek üretim ile su kaynakları tüketilen Çad açık bir örnektir. Tek üretim nedeniyle ülke topraklarında üretilen ve ihtiyaç duyulan başka ürünler alınamadığı gibi su sorununun da olduğu bölgede aşırı suya ihtiyaç duyan pamuk tarımı Çad topraklarını çoraklaştırmış, daha sonraki yıllarda susuzluk hatta açlık sorunları ortaya çıkmıştır.
Bizde o derece olmamakla birlikte 1800’lü yıllardan itibaren İzmir Hinterlandı İngiliz tekstil fabrikalarının hammadde üretim merkezi olmuştur. Ancak, Ege Bölgesinin toprak ve iklim çeşitliliği farklı ürünlerin alınması için elverişli ortam yarattığından uzun yıllar İzmir Limanı tarım ürünleri ihracatının yapıldığı bir liman olmuştur. Ancak, burada özellikle vurgulamak istediğim husus herhangi bir bölgemizin başka bir küresel metropolün hammadde üretim taşrası olmasının dikkatle değerlendirilmesidir. Önce iç bölgelerin karşılıklı ihtiyaçları, üretim fazlası değişimi, ortaklaşa fabrikasyon ürünlerin geliştirilmesi, ticareti, vs düşünülmelidir. İç bölgelerin bütünleşmesinden sonra yakın çevre ve nüfuz bölgesi ile entegrasyon planı hazırlanacaktır.
Sanayii tesislerinin üretim maliyetleri, ihracat merkezlerine (Limanlar, demiryolu bağlantıları, karayolu kavşakları) yakınlığı, taşıma imkanlarının mevcudiyeti, hedef ihracat pazarlarına yakınlığı, bölgesel istihdam ve savunma kolaylığı gibi nedenlerle uygun bölgelerde kurulması bir bölgede yoğunlaşmasından daha uygun olacaktır. Bölgelere uygun ziraat, hayvancılık, üretim ve fabrikasyon, eğitim, vb alanlarında planlamalar mutlaka yapılmalıdır ki, üretim çıktıları maliyet ve elverişlilik, dış pazarlara sevk, dış bölgelerle nimet ve külfet paylaşımı gibi konularda maksimum denge sağlanmış olsun.
İÇ BÖLGE İLE NÜFUZ BÖLGESİNİN ENTEGRASYONU
Başlıkta kullandığımız imparatorluk terimiyle tam anlamıyla imparatorluk kastedilmemektedir. Ancak, farklı bölgeleri de içeren bir entegrasyonu sağlayabilen gücü imparatorluk ile benzeştirebiliriz. Vakıa imparatorluğa evrilen bir güç önce yakın çevresini ilhak veya entegre ederek bir büyüme stratejisi uygular. Ancak, bu mutlak kural değildir, zira İngiltere ve Hollanda gibi geçmiş yüzyıllarda süper güç vasfını kazanmış güçler yakın çevre ve uzak çevre ayrımı yapmamışlardır. Özellikle denizciliğin gelişimiyle uzak coğrafyalardan hammadde temin edip, yine uzak coğrafyalara işlenmiş veya fabrikasyon ürün satmışlardır. Bu iki strateji farklıymış gibi görünse de özünde aynıdır.
İlkinde yakın jeopolitik kazanımlar ikincisinde ise uzak jeopolitik kazanımlar mücadelesi söz konusudur. Bu kısımdaki entegrasyonun bir özelliği de şudur ki, nüfuz bölgesini iç pazar ile entegre ederken sadece tek yönlü ürün satışı sağlıklı bir bütünleşme doğurmayacaktır. Bu tarz bölgesel entegrasyon öyle bir tarzda yapılmalıdır ki iki tarafı da kalkındırsın, temel ve yapısal katkılar sağlasın, zenginliğin paylaşımını (Oranları farklı olabilir elbette) temin etsin… Bu entegrasyon modeli ekonomik, ticari entegrasyonun yanında sosyal entegrasyonu da teşvik edicidir. Siyasi entegrasyona giden yolu açıcıdır. Zira beşeri işbirliği sosyal yapıyı daha da birleştirecektir.
Temel olarak ifade edersek, bu entegrasyon üretim, ticaret ve finansal entegrasyonu içermektedir. Bir dost veya bağlı ülkeye veya yakın çevreye sadece ürün ihraç edildiğinde belirli zaman ve hedefler bağlı ihtiyaçlar karşılanmakta ve diğer taraf da belirli bir gelir sağlamaktadır. Ancak, iç içe girmiş ortak üretim tesisleri, entegre edilmiş fabrikalar, kurumlar, ihtiyaçlar, vb içeren bir entegrasyon sağlam temellere dayalı bir bütünleşmeyi teşvik edici olmaktadır. Üretim entegrasyonu hamlede, üretim ve iş bölümü ve ortak ürün perfeksiyonunu içermektedir. Ancak, vurgulamak gerekir ki, bu entegrasyonda da en başat aktör kapitalist üretim altyapısına sahip olan aktördür. Eğer başat aktör kapitalist üretim alt yapısı bakımından yeterli değilse yakın coğrafyasındaki veya nüfuz alanındaki ilişkili olduğu devletler kendileri açısından daha elverişli ve kârlı ittifaklara yönelebilirler. Bu kısmın belki de en önemli inşacı motivasyonlarından birisi de şudur ki, bölgesel entegrasyon ile bölgesel siyasi vizyon arasında doğrusal ve yaşamsal ilişki vardır. İç bölgenin dizaynında da keza siyasi vizyon ilişkisi aynı tarz ve derinliktedir. Büyük ülkeler ve emperyal devletler sadece ekonomik ve askeri güçleriyle büyük devlet olamazlar, aynı zamanda emperyal (Büyük) vizyon, fikir ve siyasi tasavvurlara sahip olurlarsa büyük güç olabilirler. Zira büyük vizyon, fikir ve siyasi tasavvurlar öncelikle büyük gücün yol haritasını, kodlarını belirler ve bu çerçevede ilk önce kendi halkını sonra da ilişkili olduğu dost ve müttefik ülkelerin halklarını, devletlerini sadece duygusal olarak değil somut ekonomik, askeri ve siyasi projelerde bir araya getirir. Hiçbir devlet veya millet bulunduğu halden daha küçük veya daha aşağıda bir pozisyon için ittifak kurmaz. Tıpkı insanların kendilerini yanlarında değerli hissettikleri insanlarla iletişim kurmaları, birlikte olmaları ve ortak kazanç sağlayabilecekleri insanlarla ortaklık kurmalarıgibi devletler de kendilerini daha üst pozisyona çıkaracak devletlerle işbirliği yaparlar. Büyük devletlerin en büyük başarılarından biri de işte ekonomik ve askeri olarak büyüklükleri yanında büyük hedeflerine ve tasavvurlarına hem kendi halklarını hem de dost ve müttefik devletlere ve halklarına inandırabilmeleridir. Bu yönde somut projeler geliştirmeleri, muhataplarını dostane ikna etmeleridir. Bu ikna tabi ki sadece sözlü bir ikna değildir; inşa edilen ortak projelerin, siyasi tasavvurların ve tutumların üzerinde yükselen bir iknadır. Son olarak, imparatorluk benzeri bir ittifaklar sistemi kurmak ve yaşatmak her alanda olmasa da hayati bazı alanlarda belirleyici bir güç birikimine sahip olmayı gerektirir. Bir anlamda güç temerküzü o derece ortaya çıkar ki, bu etrafındaki devletler açısından bir çekim gücü yaratır. Bunun tersi de aynı şekildedir. Bir merkezi güç kayıplar yaşamaya başladığında ittifak sistemindeki diğer güçler kendileri için daha güçlü hamiler ve müttefikler ile daha fazla ekonomik, askeri ve siyasi çıkar sağlayacaklarını düşündükleri güçlerle işbirliğine yönelirler. Türkiye özellikle 1990’lardan itibaren bazı sorunlarına ve eksikliklerine rağmen böyle bir güç olarak ortaya çıkmaya başlamıştı. Küresel bazı olaylar da pozisyonumuzu daha da takviye etmişti. İttifak sistemimizdeki yakın dostlarımızın güç temerküzünün azaldığını düşünmesi veya böyle bir algıya kapılması ciddiye alınması gereken bir durumdur. Nitekim Cumhurbaşkanımız büyük ve beklenmedik bir jest yaparak Azerbaycan'a gitmiş, orada iki devlet hukukuna dayalı diplomatik, sağduyulu, feragatkar ve sıcak görüşmeler yapmış, ortaya çıkan krizi çözme arzusunu yansıtmıştır. Ancak bölgesel entegrasyon açısından üzerinde durmamız gereken ittifak ilişkilerimizde üzerinde durmamız gereken başka ülkeler de olabileceğini düşünmek mümkündür. Bu bağlamda mesela Suriye ile ilişkilerimizdeki karşılıklı sınır geçiş protokolleri, aktör olarak yer almamızda yarar görülen büyük altyapı projelerindeki durumumuz, en azından Suriye’nin kuzeyine İsrail müdahalesinin engellenmesi, Doğu Akdeniz’deki MEB anlaşmalarının onaylanması, Suriyenin yeniden oluşumunda Türkiye katkısının artırılması dikkate değer önemli hususlardır. Bu modeli başka ilişkili olduğumuz devletlere tatbik edebiliriz. Son olarak, bölgesel entegrasyon meselesini biz merkezli yapmanın gerekli ama yeterli olmadığını da ifade edelim. Müttefik ve dost ülkelerin de kendilerini merkeze koydukları bölgesel entegrasyon politikasını bilmemiz ve dikkate almamız elzemdir. Güç dinamik faktörlere bağlı bir değişken enerji birikimidir. Tıpkı bizim gibi diğer devletlerin de zamana ve şartlara bağlı olarak değişim geçirmesi normaldir. Güç değiştikçe de gücün kendini ifade, icra ve irade biçimi de değişmektedir. Bu bağlamda, bir yıl önceki Suriye ile bugünkü Suriye aynı değildir. Üst yönetiminin tutumları ve tasarrufları da aynı değildir. Dolayısıyla çeşitli nedenlerle ortaya çıkan sorunlarda arkaplanda işleyen güç değişimi ve yeni politika etkisini idrak etmemizde fayda vardır. Zira değişken ve dinamik olan güç hem gerçek hem de itibari değeri açısından arka planda değiştikçe bazı zahiri nedenlerle sorunlar ortaya çıkar. Yüzeydeki kabarcıkları değil, derinlerdeki dip akıntılarını görmek daha doğru olacaktır.
TOPYEKUN İMPARATORLUK İLE KÜRESEL ENTEGRASYON
Küresel entegrasyon derken şunları kast etmekteyim. Küresel platformlarda saygın ve etkili bir yere sahip olmak; büyük küresel güçlerle ilişkilerde hem kendi devlet gücünü hem demüttefik ve dost ülkelerin gücünü kullanarak avantajlı bir pozisyonda ilişkiler geliştirmek; bölgesel ya da dost coğrafyalarda küresel güçlerin adım atmadan önce bizimle de danışacakları bir pozisyon yaratmak; küresel ve bölgesel askeri, ekonomik, siyasi ve sosyal sorunlar için dünyaya sunulabilir, etkileyici bir siyasi vizyona ve tasavvurlara sahip olmak; vb. İlk önce jeopolitik ve askeri açıdan küresel entegrasyona değinelim. Bunu görece tuhaf karşılanabilecek “negatif entegrasyon” açısından değerlendirmeye çalışacağım. Şöyle ki büyük savaşlarda tıpkı büyük askeri birlik bloklarını sevk ve idare etme gibi coğrafyayı da sevk ve idare etme hatta tıpkı bir silah gibi kullanma kadim savaşlardan beri bilinen özgün bir yöntemdir. Bunu günümüzde en iyi uygulayan İran olmuştur. Özellikle Hürmüz ve hemen ardından vekil/ müttefik Husiler aracılığıyla Babülmendep’ten küresel petrol ve LNG tedarik zincirini kilitlemesi tam bir negatif küresel entegrasyon örneğidir. Sahip olduğu ve nüfuzunun bulunduğu coğrafi bölgelerin küresel jeopolitik değerini etkili kullanabilmek bir başarıdır.
Teknik olarak bölgesel entegrasyon başlığı altında yer alan özellikle üretim, ticaret ve finansal entegrasyon bağlamında elimizin çok güçlü olması gerekir. Büyük İskender’in (MÖ 356- MÖ 323) bir muzaffer komutan ve fatih olarak başarılarının yanında dönemine göre son derece etkileyici siyasi tasavvurları, idari tasarrufları, ordusunu dönemine göre yüksek mühendislikle donatması, ekonomik ve ticari tasarruflarının kayda değer olduğunu ifade etmek isterim. İmparatorluk içerisinde 27 adet darphane kurdurduğunu, ganimet olarak ele geçirdiği Pers hazinelerini ve altınlarını derhal piyasaya sürerek ve bir kısmını da para basımında kullanarak ekonomiyi canlandırdığını görmek çok etkileyicidir, ki bu bağlamda İskender serveti sermayeye çeviren istisnai hükümdarlardan biri olarak temayüz etmiştir. Ve döneminde de eski dünyanın neredeyse tamamı açısından hazinesi başat hazine, imparatorluk parası da uluslararası ticarette konvertible paradır.
Bu durumun anlamı şudur ki, küresel bir rekabete girdiğinizde sadece tekil bir devlet olarak oyuna dahil olunmaz; o devletin merkezince yer aldığı müttefikler ile topyekun bir mücadeleye girişilir. O yüzden başlıkta “topyekun imparatorluk” tabiri kullanılmıştır. Küresel arenada muhatap alınan güçler küresel entegrasyonu sağlamış güçlerdir. Peki bu entegrasyon pasif bir entegrasyon mudur? Tabii ki hayır. Küresel entegrasyon derken ilk paragrafta yer alan hususların yanında küresel platformlarda kabul edilir bir güç sahibi olmak, küresel rekabette oyun değiştirici altın avantajlardan bir veya birkaçında tekel sahibi olmaktır.
Küresel entegrasyonda da ortak üretim, karşılıklı ilişkilerin ve ticaretin akışı, finansal ortaklık söz konusudur. Özellikle süper güç angajmanlarını üstlenecek gücün tıpkı bölgesel güç veya imparatorluklar gibi müttefik güçlerle karşılıklı değer kazandıran ilişkiye açık olması gerekir. Mesela iç bölgedeki zenginlik, üretim altyapısı, teknolojik gelişme, vb alanlarda küresel müttefiklerle rasyonel bir işbirliği ve entegrasyon olması gerekir. Elbette hiçbir güç buna mecbur edilemez. Ancak, bu entegrasyon tarzı ittifakın başat gücünün bulunduğu seviyeden daha üst standarda ve güce çıkmasına imkan sağlar. Aksi ise başat merkezi gücü uzun vadede tedricen zayıflatır. Bugün Çin’in muazzam üretim gücünden bahsediyoruz. Ancak, bu üretim altyapısı şimdilik müttefik güçlerle paylaşılmamaktadır. Sadece agresif ihracat ile küresel bir ittifak ağı kurmak gerçekçi olmayacaktır.
En rasyonel ittifak, müttefiklerini de hedefine ortak eden, müttefiklerini de geliştiren ve değer kazandıran ittifaktır. Bu paragrafta zikredilen hususlar sadece birinci sınıf yani süper güçler için değildir.
Aynı zamanda, bölgesel etkileri de olma kapasitesi bulunan devletler için de geçerlidir, gereklidir, yararlıdır. Küresel gelişmeler ve oluşumlarla ilişkili, ilgili ortak projeleri ve katkıları olan devletler inisiyatif önceliğine sahip oldukları gibi karar süreçlerinde de etkili olabilirler.
Küresel entegrasyon sorunları ortaya çıktığında ise muhatap güç yalnızlaşır; küresel olaylara ilgisi azalır ve küresel ilgi ve cazibe noktası olma özelliğini kaybeder; bölgesel hatta iç bölgesindeki olaylarda rasyonel kabul edilme ve ahlaki üstünlük değerlerini kaybeder. Küresel ilgi ve kabul edilmenin yani küresel entegrasyonun başarısız olması muhatap ülkenin bölgesel ilişkilerinde de olumsuz etki yapar. Bölgesel ittifakında yer alan ülkelerin başka bölgesel ve küresel güçlere kayması ya da bizatihi büyük ülkeler tarafından nüfuz altına alınması söz konusu olabilir.
Sahi büyük imparatorlukların güç kaybetmeye başlaması böylesi süreçlerin arka arkaya cereyan etmesiyle gerçekleşmiyor mu?
Mehmet Ali BAL
Bu yazıya ilk yorum yapan sen ol