Modern Yalta hayal kırıklığı
- GİRİŞ22.11.2026 09:07
- GÜNCELLEME22.11.2026 09:07
19 Kasım'da Çin'in Şenzen kentinde bir araya gelen ABD Başkanı Trump, Rusya lideri Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in dört maddelik ortak açıklaması, aslında görüşmenin sınırlarını da ortaya koyuyor. Üç ülke kendi çıkarlarının örtüştüğü konularda sorun yaşamadı ancak çatışma alanlarında yeni bir yol haritası oluşturamadı. Üstelik zirvenin hemen ardından yaşanan gelişmeler, bu ayrımı daha da belirgin hale getirdi. Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırıları sırasında iki seyir füzesi ve bir insansız hava aracı Polonya topraklarına düştü. İran'la müzakerelerde ilerleme sağlanamadı. Gazze'deki ateşkesin geleceğine ilişkin belirsizlik de devam ediyor.
ULUSLARARASI CEZA MAHKEMESİ ELEŞTİRİSİ
Bildirinin en dikkat çekici bölümlerinden biri üçüncü madde. Üç lider, devlet yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygı gösterilmesi ve Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi kuruluşların yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiğini açıkladı. Burada önemli bir ortak özellik bulunuyor. ABD, Rusya ve Çin, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin kurucu anlaşması olan Roma Statüsü'ne taraf değil.
Üstelik üçünün de mahkemeyle farklı sorunları var. Putin hakkında Ukraynalı çocukların yasa dışı biçimde Rusya'ya götürülmesi suçlamasıyla 2023 yılında yakalama kararı çıkarılmıştı. Moskova bu suçlamaları reddediyor ve mahkemenin yargı yetkisini tanımıyor.Washington yönetimi Ağustos 2026'da Uluslararası Ceza Mahkemesi Başkanı Tomoko Akane'ye yaptırım uyguladı. Trump yönetimi mahkemenin İsrail ve Amerikan yetkililerine yönelik girişimlerine uzun süredir karşı çıkıyor. Çin de mahkemenin yetkileri ve devletlerin egemenliği konusunda benzer çekinceler taşıyor. Özet olarak, savaşların sona erdirilmesi konusunda uzlaşamayan liderler, devlet yöneticilerinin uluslararası yargı karşısındaki konumları söz konusu olduğunda ortak bir metin hazırlayabildi.
PETROL KONUSUNDA ANLAŞMA VAR İRAN BELİRSİZ
Bildirinin ikinci maddesinde işlenmiş petrol ürünlerinin üretim ve arzının artırılması kararlaştırıldı. Ancak hangi ülkenin ne kadar üretim yapacağı veya bu hedefin ne zaman gerçekleştirileceği açıklanmadı. Bu hükmün arkasında önemli ekonomik çıkarımlar bulunuyor. İran savaşı ve Hürmüz Boğazı'ndaki kriz nedeniyle küresel enerji ticareti uzun süredir ciddi baskı altında. Petrol fiyatlarındaki yükseliş özellikle ABD'de siyasi sorunlara neden oluyor. Çin ise dünyanın en büyük enerji ithalatçılarından biri.
Rusya açısından durum daha farklı. Moskova, Batılı yaptırımlar nedeniyle enerji ihracatında kısıtlamalarla karşılaşıyor. Petrol ürünlerinin uluslararası piyasalara daha rahat ulaşması, Rus ekonomisi için de önem taşıyor. Nitekim Amerikan yönetimi ekim ayında Rus dizeline yönelik bazı işlemlere geçici izin vermişti. Şenzen'deki enerji mutabakatı bu gelişmelerden bağımsız değerlendirilemez. Liderler küresel enerji arzını artırmayı hedeflerken bu arzı tehdit eden İran savaşının nasıl bitirileceği konusunda anlaşamadı. Zirvenin ertesi günü İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, diplomasiden yana olduklarını açıkladı. Trump ise Tahran'ın anlaşma istediğini ancak sunduğu şartların kabul edilemez olduğunu söyledi.
NÜKLEER SİLAHLAR KONUSUNDA YENİ BİR ŞEY SÖYLENMEDİ
Şenzen'de nükleer savaşın kazanılamayacağı ve böyle bir savaşın asla yapılmaması gerektiği yeniden teyit edildi. Kulağa önemli geliyor. Ancak bu ifade yeni değil. 1985 yılında Ronald Reagan ile Mihail Gorbaçov Cenevre'de aynı ilkeyi benimsemişti. 2022'de ise Amerika, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa'dan oluşan beş nükleer güç benzer bir ortak açıklama yayımladı.
Yani Şenzen'deki zirvede daha önce kabul edilmiş bir ilke tekrarlandı. Üstelik yeni bir silah azaltma anlaşması imzalanmadı. Denetim mekanizması kurulmadı. Nükleer başlıkların sayısına ilişkin sınırlandırma da getirilmedi. Dolayısıyla üç liderin nükleer savaşa karşı olduğunu açıklaması önemli ancak yeterli değil. Asıl mesele, silahların sayısını sınırlandıracak ve karşılıklı denetimi mümkün kılacak anlaşmaların yapılıp yapılamayacağı. Üstelik Pakistan, Hindistan, İsrail, Fransa, İngiltere, Kuzey Kore gibi diğer nükleer güçleri de unutmamak gerekiyor.
PUTİN NEDEN İKİNCİ PLANDA KALDI?
Zirvenin diplomatik görüntüleri de önemli mesajlar taşıyordu. Şi Cinping, Trump'ı havalimanında bizzat karşıladı. Putin'i karşılamaya gitmedi. Liderlerin bir araya geldiği törende Trump ile Şi arasındaki yakınlık dikkat çekti. Putin'in Çin lideriyle karşılaşması daha kısa sürdü. Protokoldeki farklılık, ülkelerin mevcut güç dengelerini tartışmak açısından önemli.
Amerika ve Çin, ekonomik büyüklük ve küresel ticaret açısından Rusya'nın oldukça önünde. Moskova'nın askeri kapasitesi büyük olsa da Ukrayna savaşı, yaptırımlar ve artan ekonomik bağımlılıklar hareket alanını sınırlandırıyor. Çin açısından Washington'la ilişkilerin önemi ise farklı. Teknoloji ticareti, gümrük vergileri, Amerikan pazarı ve Tayvan meselesi doğrudan Pekin'in uzun vadeli hesaplarıyla bağlantılı.
Ancak Putin'in zirveden tamamen kazançsız ayrıldığı da söylenemez. Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından hakkında yakalama kararı bulunan Rusya lideri, dünyanın en güçlü iki ülkesinin devlet başkanlarıyla küresel güvenliği tartıştı. Ortak bildiriyi imzaladı. Bu durum Moskova'nın uluslararası alandaki konumunu güçlendirmek için kullanabileceği bir diplomatik görüntü oluşturdu. Yine de Putin'in asıl sorunu çözülmedi. Ukrayna konusunda Moskova'nın taleplerini karşılayan herhangi bir anlaşma açıklanmadı.
POLONYA’DA DÜŞEN FÜZELER
Zirvenin hemen ardından Polonya'da yaşanan gelişmeler üzerinde ayrıca durulmayı hak ediyor. Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı saldırısı sırasında iki seyir füzesi ve bir insansız hava aracı Polonya topraklarına düştü. Ancak olayın en dikkat çekici tarafı yalnızca NATO üyesi bir ülkenin hava sahasının ihlal edilmesi değil.
Aynı dönemde Polonya'nın Nowa Deba bölgesinde 11 Avrupa ülkesinden askerlerin katıldığı bir tatbikat gerçekleştiriliyordu. Fransa ve İngiltere öncülüğündeki çok uluslu kuvvet, Ukrayna'da olası bir ateşkes sonrasında görev yapabilecek birliklerin hazırlıklarını sınamak amacıyla eğitim yapıyordu.Yani Avrupa ülkeleri henüz sağlanmamış bir barışın ardından Ukrayna'ya nasıl asker göndereceklerini çalışırken Rus füzeleri Polonya hava sahasına girdi. Büyük güçlerin barış bildirisi yayımladığı bir dönemde NATO'nun böyle bir riskle karşı karşıya kalması, Şenzen'deki diplomatik açıklamalarla Avrupa'daki güvenlik ortamı arasındaki farkı ortaya koyuyor.
UKRAYNA’NIN TEMSİLİYET PROBLEMİ
Modern Yalta benzetmesinin en önemli sorunlarından biri burada başlıyor. 1945'te Roosevelt, Churchill ve Stalin savaş sonrası Avrupa'nın siyasi düzenini görüşmüştü. Ancak bu düzenin sonuçlarından etkilenen birçok ülkenin temsilcisi masada bulunmuyordu. Bugün Ukrayna'nın geleceği büyük güçler arasında tartışılıyor. Fakat Kiev yönetimi Şenzen'deki masanın tarafı değildi. Üstelik Avrupa ülkeleri de zirvede temsil edilmedi.
Aynı gün Berlin'de Ukrayna'ya destek veren ülkelerin temsilcileri farklı bir toplantı gerçekleştirdi. Görüşmelerde olası ateşkes sonrası güvenlik garantileri, askerî yardımlar ve Avrupa'nın sorumlulukları ele alındı. Yani bir tarafta savaşın tarafı Rusya'nın katıldığı üçlü zirve, diğer tarafta Ukrayna'yı destekleyen ülkelerin yürüttüğü güvenlik hazırlıkları vardı. Bu ayrışma önemli.
Çünkü savaşın sona erdirilmesi için yalnızca Moskova ile Washington'ın anlaşması yeterli olmayabilir. Ukrayna'nın kabul edeceği şartlar ve Avrupa ülkelerinin sağlayacağı güvenlik garantileri de belirleyici. Sonuç olarak barışın başarısı yayımlanan bildirinin büyüklüğüyle değil, durdurabildiği savaşlarla ölçülecek.
Bu yazıya ilk yorum yapan sen ol