Türkiye'nin Antarktika’ya yönelik ilgisi, yüzeyde yeni bir dış politika hamlesi gibi görünse de, kökleri daha derinlerde yatan, bilimsel uyanış ve küresel sorumluluk bilinciyle yoğrulmuş bir vizyonun parçasıdır. Her ne kadar Osmanlı döneminde doğrudan kutuplara yönelik bir keşif faaliyeti kaydedilmemişse de, imparatorluğun jeopolitik ufku ve haritacılık mirası, coğrafi keşifler döneminin dinamikleriyle bağlantı kurmaya uygundu. Bu tarihsel zemin, Cumhuriyet döneminde yeniden şekillenen bilim anlayışıyla birlikte modern bir kimliğe bürünmüş; Antarktika, bu bağlamda, Türkiye'nin "bilim temelli dış politika" vizyonunun son halkalarından biri olmuştur.

Türkiye’nin Antarktika ile kurumsal düzeyde ilişki kurması görece yenidir. 2017 yılında ilk ulusal kutup seferinin gerçekleştirilmesiyle başlayan süreç, 2019 yılında TÜBİTAK çatısı altında Kutup Araştırmaları Enstitüsü (KARE)'nin kurulmasıyla kurumsallaşma aşamasına ulaşmıştır. KARE, yalnızca bilimsel araştırmaları koordine eden bir yapı değil; aynı zamanda Türkiye’nin Antarktika Antlaşmalar Sistemi çerçevesindeki statüsünü güçlendirmeye yönelik diplomatik çabaların da bilimsel ayağını temsil etmektedir.

Türkiye halen gözlemci ülke statüsünde bulunmakta ve danışman ülke (consultative status) olma yönünde kararlı adımlar atmaktadır. Bu statüye sahip olmak, Antarktika’da üs kurmak ve bilimsel araştırmalara tam katılım sağlamak açısından kritik önemdedir. Bu nedenle düzenlenen her bilim seferi, sadece bilimsel veri toplamakla sınırlı kalmamakta; aynı zamanda Türkiye'nin uluslararası alanda tanınan, sorumluluk sahibi ve sürdürülebilir yaklaşımlar benimseyen bir kutup ülkesi olarak konumlanmasını amaçlamaktadır.

Bilimsel seferlerin çoğu Horseshoe Adası çevresinde konuşlandırılmış geçici Türk Bilim Üssü üzerinden yürütülmektedir. Bu üs, ağır Antarktik koşullara uygun şekilde inşa edilen mobil konteynerlerden oluşmakta ve yılın belirli aylarında Türk bilim insanlarına ev sahipliği yapmaktadır. Ancak geçici üs, Türkiye’nin uzun vadeli hedefleri için yeterli değildir. Bu sebeple 2023 sonrasında kalıcı bir üs kurulması yönünde ciddi teknik ve diplomatik hazırlıklar yapılmaya başlanmıştır. Kalıcı üs, Türkiye’nin bilimsel süreklilik, veri üretimi ve uluslararası görünürlük bakımından kutuplarda kalıcı bir aktör olmasını sağlayacaktır.

Bu gelişmeler aynı zamanda, Türkiye'nin bilimsel üretimi dış politika aracı olarak kullanan yeni nesil stratejiler geliştirdiğinin de göstergesidir. Zira Antarktika’da bulunmak, sadece bilim yapmak anlamına gelmemekte; aynı zamanda küresel sorunlar karşısında sorumluluk almak, çevresel etik ilkeleri içselleştirmek ve çok taraflı diplomasiye katkı sağlamak anlamına gelmektedir.

Dolayısıyla Türkiye’nin Antarktika serüveni, yalnızca bir keşif ya da gözlem faaliyeti değil; kendi bilimsel kimliğini ve küresel vizyonunu yeniden tanımladığı bir sahnedir. Bu süreç, bir devletin bilim, teknoloji, diplomasi ve çevresel sorumluluğu aynı potada eriterek inşa ettiği çok boyutlu bir stratejinin örneğidir.

Bilimsel Diplomasi ve Yumuşak Güç Stratejisi

Bilimsel faaliyetlerin diplomatik birer enstrümana dönüştüğü 21. yüzyılda, geleneksel güç unsurlarının ötesine geçen bir etki alanı doğmuştur: bilimsel diplomasi. Bu kavram, yalnızca bilgi üretimi değil, aynı zamanda uluslararası görünürlük, güven inşası ve küresel sorunlara katkı sunma bakımından da stratejik bir değer taşımaktadır. Türkiye’nin Antarktika’da kalıcı üs kurma hedefi, bu bilimsel diplomasi yaklaşımının en belirgin tezahürlerinden biridir.

Antarktika Antlaşmalar Sistemi’nin temel ruhu, askeri faaliyetleri yasaklayan ve yalnızca bilimsel araştırmalara olanak tanıyan bir yapı üzerine kuruludur. Bu yapı, ülkelerin askeri ya da ekonomik gücünden ziyade bilimsel etkinliği esas alan bir uluslararası hiyerarşi üretmiştir. Bu bağlamda, bilimsel görünürlük, kutup coğrafyasında bir nevi diplomatik varlık göstergesi hâline gelmiştir. Türkiye'nin bu sisteme katılımı ve bilimsel üretimini görünür kılması, onu sadece teknik bir aktör değil, aynı zamanda etik sorumluluk sahibi bir küresel oyuncu konumuna taşımaktadır.

Türkiye’nin yürüttüğü kutup seferlerinde çok disiplinli bir yaklaşım benimsenmiştir. Biyoloji, iklim bilimi, yer bilimleri, deniz ekolojisi ve atmosfer araştırmaları gibi birçok alanda Türk bilim insanları özgün çalışmalar ortaya koymakta; bu çalışmalar uluslararası literatürde de yer bulmaktadır. Bu disiplinlerarası üretim, Türkiye’nin bilim yoluyla etki üretme kapasitesini artırmakta ve onu uluslararası iş birliğine açık, şeffaf ve çözüm odaklı bir ülke olarak tanıtmaktadır.

Bu noktada, bilimsel diplomasinin bir alt katmanı olan yumuşak güç stratejisi devreye girmektedir. Bilimsel altyapı yatırımları, akademik iş birlikleri ve çevresel duyarlılık gibi unsurlar, doğrudan Türkiye’nin yumuşak güç kapasitesini temsil eder hâle gelmiştir. Kalıcı bir üs, bu yumuşak gücün fiziksel bir mekânda somutlaşması anlamına gelmektedir.

Ayrıca bu üs, bilim insanları aracılığıyla farklı ülkelerle kurulan çok taraflı bağların da merkez üssü olacaktır. Nitekim Türkiye, kutup çalışmalarında sadece kendi bilim insanlarına değil, yabancı araştırmacılara da alan açan, paylaşımcı bir yöntem izlemektedir. Bu yaklaşım, Türkiye’yi bölgesel bir aktörden ziyade küresel bilimsel iş birliğine katkı sunan bir paydaş hâline getirmekte; bilim yoluyla kurulan diyalogun, siyasi gerilimleri aşabilen bir zemin yarattığını göstermektedir.

Küresel ölçekte artan çevresel krizler, iklim değişikliği ve biyolojik çeşitlilik kaybı gibi tehditler karşısında Antarktika'nın bilimsel önemi daha da artmaktadır. Türkiye’nin burada görünür olması, bu küresel sorunlara dair sorumluluk üstlendiğinin bir işareti olarak okunmalıdır. Bu çerçevede kalıcı üs, bir laboratuvar olmanın ötesinde, Türkiye’nin insanlık adına taşıdığı bilimsel vicdanın bir karakolu niteliğindedir.

Antarktika’nın Jeopolitik ve Stratejik Önemi

Antarktika, yüzeyde bilimsel araştırmalara tahsis edilmiş izole bir kıta gibi görünse de, derin yapısında modern dünyanın jeopolitik kodlarını yeniden üreten bir stratejik alan olarak öne çıkmaktadır. Antarktika Antlaşması'nın 1959 yılında yürürlüğe girmesiyle birlikte kıtanın askeri, ticari ve egemenlik iddialarına kapatıldığı düşünülse de, 21. yüzyılda gelişen teknolojik imkânlar ve küresel kaynak rekabeti, bu coğrafyayı yeniden büyük güç mücadelesinin bir cephesine dönüştürmüştür.

Bugün Antarktika'da 29 danışman ülke, bilimsel araştırmalar üzerinden dolaylı bir nüfuz mücadelesi yürütmektedir. ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Avustralya gibi ülkeler, kıta üzerindeki bilimsel varlıklarını sadece bilgi üretimiyle sınırlı görmemekte; veri egemenliği sağlama ve gelecekte muhtemel doğal kaynak paylaşımı üzerinde hak iddia etmenin bir ön adımı olarak değerlendirmektedir. Bu bağlamda, bilimsel üsler, modern çağın sivil görünümlü stratejik ileri karakolları hâline gelmiştir.

Kıtanın barındırdığı zengin mineral kaynakları, hidrokarbon rezervleri ve tatlı su potansiyeli, bu ilgiyi daha da artırmaktadır. Her ne kadar Antarktika Antlaşması bu kaynakların çıkarılmasını yasaklasa da, 2048 yılında gözden geçirilecek olan Madrid Protokolü sonrası yeni bir kaynak rejimi tartışmasının açılması muhtemeldir. Dolayısıyla bugünden kıtada yer almak, sadece bugünün bilimiyle değil, yarının jeoekonomik rekabetiyle de doğrudan ilişkilidir. Türkiye’nin bilimsel altyapısını bu doğrultuda inşa etmesi, onu sadece bilimsel bir aktör değil; aynı zamanda gelecekteki jeopolitik pazarlıkların potansiyel katılımcısı konumuna taşımaktadır.

Antarktika’nın stratejik önemini artıran bir diğer unsur ise, uzamsal gözlem ve iklim güvenliği açısından taşıdığı eşsiz konumdur. Dünya iklim sisteminin temel düzenleyici mekanizmaları arasında yer alan Antarktika, küresel ısınma ve deniz seviyesindeki değişimlerin erken işaretlerini barındırmaktadır. Bu nedenle burada kurulan her bilimsel üs, sadece o ülkeye veri sağlamaz; aynı zamanda küresel ekosistemin sağlığına dair kritik göstergelerin üretildiği birer gözlem istasyonu işlevi görür. Bu noktada veri üretimi, aynı zamanda bir stratejik güvenlik unsuru hâline gelir.

Ayrıca Antarktika, yeni nesil güvenlik alanları olarak tanımlanan siber uzay, yapay zekâ destekli coğrafi analizler ve uzaktan algılama teknolojileri açısından da büyük önem taşımaktadır. Yüksek çözünürlüklü uydu verilerinin test edildiği, kutup yörünge uydularının kalibrasyonlarının yapıldığı bu bölgeler, sadece sivil değil, çok yönlü stratejik amaçlara da hizmet etmektedir. Türkiye'nin burada konumlanması, bu gelişen güvenlik teknolojilerine doğrudan erişim sağlayacağı anlamına gelmektedir.

Güvenlik Perspektifi: Stratejik Gözlem ve Veri Üretimi

Antarktika çoğunlukla barışçıl ve bilimsel bir coğrafya olarak anılsa da, modern güvenlik paradigması artık yalnızca askeri tehditlerle değil, veri hâkimiyeti, çevresel istihbarat, iklim güvenliği ve bilgi altyapılarıyla da şekillenmektedir. Bu bağlamda, Türkiye’nin kalıcı bir üs kurma iradesi sadece bilimsel bir kararlılık değil, aynı zamanda stratejik gözlem kapasitesini artırma ve güvenlik odaklı veri üretimini kurumsallaştırma hamlesi olarak da değerlendirilmelidir.

Kutup bölgeleri, düşük radyasyon seviyeleri ve yüksek atmosfersel kararlılığı sayesinde, dünya üzerindeki birçok veri toplama faaliyetinin ideal gözlem alanları arasında yer almaktadır. Bu özellikler, coğrafi bilgi sistemleri, sınır güvenliği haritalaması, deniz hareketliliği analizi ve iklim kaynaklı göç eğilimlerinin önceden tespiti gibi alanlarda Türkiye’nin stratejik kapasitesini artıracaktır.

Cihad İslam YILMAZ