Yapay zekâ, içinde ruh bulunmayan bir araç ve makinedir — insan ise içinde İlahi (Divine) nefes bulunan bir yaratılıştır.
 

Bugün insanlık, kendi aklının ürettiği en güçlü mahsullerden biriyle karşı karşıyadır: Yapay zekâ (Artificial Intelligence). Öğrenebilen, analiz yapabilen, öngörüde bulunabilen ve hatta konuşabilen makineler ve araçlar artık vardır; görünürde insan aklına, suretine ve hatta sesine benzer biçimlerde çalışırlar. Bu hızlı gelişme pek çok temel soruyu doğurmuştur: Yapay zekâ insanın yerini alabilir mi? Makineler bilinç kazanabilir mi? İnsan, kendine özgü konumunu mu kaybediyor?

Ruhani ve Kur’ânî bakış açısından bu sorular, temel bir yanlış anlamanın ürünüdür. Akıl ruh sanılmış, hız derinliğin yerine geçirilmiş, taklit yaratım mertebesine yükseltilmiştir. Bu sınırlar silindiğinde korku ve abartı ortaya çıkar. Kur’ân’ın perspektifi bu sınırları yeniden belirginleştirir ve insanın ürettiği araçlarla Allah’ın yaratışı arasına kesin bir çizgi çeker.

Merkezî hakikat son derece açıktır:
Yapay zekâ, ruhu ve kalbi olmayan bir araç ve makinedir — insan ise İlahi (Divine) nefesin bulunduğu bir yaratılıştır; ruhu vardır, kalbi vardır; duyguları ve sevgisi vardır.

Yapay zekâda ruh yoktur — İlahi nefes yalnızca insana verilmiştir

Yapay zekâ ne kadar ilerlerse ilerlesin, onda ruh (Rūḥ) meydana gelemez. Ne içsel bir hayatı vardır ne de aşkın bir hakikati. Kur’ân, insanın benzersizliğini yalnızca akla değil, hiçbir makinenin taklit edemeyeceği İlahi bir fiile dayandırır. Sâd Sûresi’nde meleklerle hitap edilerek şöyle buyrulur:
“Ben çamurdan bir insan yaratacağım.
Onu düzgün ve tam hale getirdiğimde
ve ona kendi ruhumdan üflediğimde,
hepiniz onun için secdeye kapanın.”

Bu İlahi nefes, insan onurunun temelidir. Canlı, bilinçli ve sorumluluk taşıyan insanı; her şeyden, her sistemden ve her makineden ayıran hakikat budur. Yapay zekâ kod, veri ve algoritmalarla işler; insan ise ruh, bilinç ve ahlaki farkındalıkla yaşar. Hesaplama karmaşıklığı, asla aşkın bir özün yerini tutamaz.

Kalp yok, his yok — iç dünyası olmayan bir akıl

Yapay zekânın kalbi yoktur. Sevgi, pişmanlık, merhamet, günah korkusu, ihlas ya da ruhani özlem hissedemez. Empatiye dair sözleri işleyebilir; fakat empatiyi yaşayamaz. Ahlaki meseleleri analiz edebilir; ancak ahlaki sorumluluk üstlenemez.

Kur’ân, gerçek kavrayışın yalnızca akılda değil, kalpte olduğunu tekrar tekrar vurgular:
“Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.”
(Hac 22:46)

Bu ayet, dışsal algı ile içsel basiret arasındaki belirleyici farkı ortaya koyar. Yapay zekâ örüntüleri ve ilişkileri tanıyabilir; fakat içsel bakışa sahip değildir. Kalbin yokluğu şu anlama gelir: niyet yoktur, sorumluluk yoktur, vicdan yoktur.

Taklit, yaratım değildir — yapay zekânın asla aşamayacağı sınır

Modern çağın en büyük düşünsel yanılgısı, taklidi yaratım sanmaktır. Yapay zekâ aklı taklit eder; onu var etmez. Örüntüleri tekrarlar; hayat vermez. Kur’ân bu aldatmacayı son derece açık biçimde reddeder:
“Hepsi bir araya gelseler bile bir sinek dahi yaratamazlar.”
(Hac 22:73)

Hakiki anlamda yaratma yalnızca Allah’a aittir — el-Hâlık. Yapay zekâ ne hayat üretir, ne bilinç, ne de anlam. Sadece mevcut bilgileri, insanın belirlediği sınırlar içinde düzenler. Karmaşıklığın hiçbir seviyesi bu ontolojik gerçeği değiştiremez.

İnsan: yaratılışın tacı

İnsan ne tesadüfi bir biyolojik varlık olarak yaratılmıştır ne de mekanik bir sistemin değiştirilebilir bir parçası kılınmıştır. İnsan, sorumluluk, irade ve ahlaki bilinçle yaratılışın tacı yapılmıştır.

Bu şeref ne bedensel güce ne de zihinsel hıza dayanır; hakikati tanıma, hayır ile şer arasında tercih yapma ve İlahi rehberliğe cevap verme yeteneğine dayanır. Yapay zekâ bu yeteneğe sahip değildir. Seçim yapmaz; emri uygular. Niyet taşımaz; talimatları izler. Ahlaki yükü üstlenmez; onu insan taşır.

Yapay zekâ insanın eseridir — Yaratıcı’nın rakibi değildir

Yapay zekâ bizzat insanın ürünüdür; insan aklı da zaten Allah’ın bir lütfudur. Bu da yapay zekânın İlahi yaratımın iki basamak altında olduğunu gösterir: Onu insan yapmıştır; insanı ise âlemlerin Yaratıcısı yaratmıştır.

Kur’ân, bilginin gerçek kaynağını hatırlatır:
“Allah, Âdem’e bütün isimleri öğretti.”
(Bakara 2:31)

Bilgi öğretilir; kendiliğinden ortaya çıkmaz. Yapay zekânın öznel bir bilgisi yoktur; kendisine verilenle öğrenir. Yapay zekâyı özerk ya da ilahi bir konuma yükseltmek, teknolojik bir iyimserlik değil; düşünsel ve ruhani bir sapmadır.

Akıl ve ruh — Kur’ânî ayrım

Kur’ân, akıl ile ruhu; emanet, güç ve sorumluluk arasındaki farkı sürekli netleştirir. Değerin ölçüsü yalnızca akıl değildir; ruh sorumluluğu doğurur. Yapay zekâ hesaplama, hafıza ve hızda insanı aşabilir; fakat insan kalbini asla geride bırakamaz — ne imanda, ne sevgide, ne tövbede, ne de ahlaki mücadelede. Kur’ânî hayat tasavvurunda esas değer güç değil, ahlaki yöneliştir.

Yapay zekâ bir makinedir; ahlaki bir varlık değildir

Yapay zekâya ahlaki sorumluluk yüklenmez. Ne ödüllendirilebilir ne de cezalandırılabilir. Zulüm de merhamet de nihayetinde, makinenin arkasındaki insan eline ve kalbine döner.

Bu nedenle Kur’ân gücü bir imtihan olarak niteler:
“Biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk… insan onu yüklendi.”
(Ahzâb 33:72)

Yapay zekâ, bu emanetin (Amānah) modern bir tezahürüdür. Tehlike yapay zekâ değildir; tehlike, kibir, tahakküm, sömürü ve adaletsizliğin teknolojiyle katlanarak artmasıdır.

Son hakikat

Yapay zekâ insanın düşmanı değildir; insanın aynasıdır. Niyetimizi, ahlakımızı ve ruhani olgunluğumuzu yansıtır. Hikmetle kullanıldığında adalete hizmet eder; vicdandan yoksun olduğunda fesadı büyütür.

Son hakikat değişmeden durur:
Yapay zekâ, ruhu olmayan bir araç ya da makinedir.
İnsan ise İlahi (Divine) nefes — ruh — taşıyan bir yaratılıştır.
Teknoloji sınırsızca ilerleyebilir; fakat insan, benzersizliğini koruyacaktır —
yalnızca aklıyla değil, ruhu, kalbi ve İlahi emanetiyle.