Somali’nin tarihindeki ilk kıyı dışı petrol sondajına başlaması, yalnızca bir enerji faaliyeti değil; iki ülke açısından da stratejik bir dönüm noktasıdır. Mogadişu açıklarına ulaşan Çağrı Bey sondaj gemisi, Somali için hidrokarbon üretimine geçişin kapısını aralarken, Türkiye açısından ise kendi deniz yetki alanları dışında gerçekleştirilen ilk derin deniz sondajı olması nedeniyle ayrı bir önem taşımaktadır.

Bu gelişme, enerji jeopolitiğinde yeni bir sayfa açarken, Türkiye’nin son yıllarda inşa ettiği teknik kapasitenin sahaya yansıması olarak da okunmalıdır.

 

BİR GÜNDE GELİNMEDİ: ADIM ADIM İNŞA EDİLEN ENERJİ DİPLOMASİSİ

Bugün gelinen nokta, ani bir kararın sonucu değil; planlı ve çok aşamalı bir sürecin ürünüdür. 2024 yılında imzalanan hükümetler arası enerji iş birliği anlaşmasıyla başlayan süreç, aynı yıl deniz bloklarını kapsayan hidrokarbon anlaşmasıyla derinleşti. Ardından Oruç Reis gemisi Somali açıklarında geniş kapsamlı sismik veri topladı. 2025 yılında ise iş birliği yalnızca denizlerle sınırlı kalmadı; kara sahalarını da kapsayacak şekilde genişletildi. Bugün sondaj aşamasına geçilmiş olması, diplomasi, teknik analiz ve saha hazırlıklarının başarıyla tamamlandığını gösteriyor.

ENERJİ BAĞIMSIZLIĞINDAN ENERJİ OYUNCULUĞUNA

Türkiye’nin bu hamlesi, klasik “enerji bağımsızlığı” yaklaşımının ötesine geçildiğini ortaya koyuyor. Artık hedef yalnızca ithalatı azaltmak değil; yurt dışında üretim yapmak, rezerv geliştirmek ve gelir elde eden bir enerji aktörü haline gelmek. Son yıllarda geliştirilen sismik arama, derin deniz sondajı ve operasyonel yönetim kapasitesi, Türkiye’yi yalnızca kendi kaynaklarını arayan bir ülke olmaktan çıkarıp, uluslararası sahalarda aktif rol alan bir enerji oyuncusuna dönüştürüyor. Somali operasyonu, bu dönüşümün en somut göstergelerinden biri.

SOMALİ İÇİN ENERJİ, KALKINMANIN ANAHTARI

Somali açısından bakıldığında ise bu gelişme, yalnızca petrol arama faaliyetinden ibaret değil. Bu süreç;

-yatırım ortamının güçlenmesi,

-dış sermaye girişinin artması,

-kamu gelirlerinin çeşitlenmesi

-ekonomik istikrarın desteklenmesi

 gibi çok boyutlu etkiler yaratma potansiyeline sahip. Türkiye’nin bugüne kadar Somali’de yürüttüğü altyapı, eğitim ve sağlık yatırımları, şimdi enerji alanıyla tamamlanıyor. Böylece ilişki, yardım temelli bir yapıdan çıkarak üretim ve kalkınma ortaklığına dönüşüyor.

YÜKSEK TEKNOLOJİ, YÜKSEK RİSK, YÜKSEK GETİRİ

Sondaj operasyonunun teknik boyutu da dikkat çekici. Yaklaşık 3.500 metre su derinliğinde ve toplamda 7.500 metreyi bulan bir sondaj hedefi, ileri mühendislik ve ciddi operasyonel kabiliyet gerektiriyor. Bu tür çalışmalar, yalnızca finansal değil, aynı zamanda teknik bağımsızlığın da göstergesi. Bu nedenle Somali’de yürütülen faaliyet, bir enerji projesinden öte, Türkiye’nin teknolojik yetkinliğinin sahadaki yansımasıdır.

DEZENFORMASYONUN ÖTESİNDE: GELİR PAYLAŞIMI GERÇEĞİ

Kamuoyunda sıkça dile getirilen “Türkiye Somali’ye parasını peşin ödüyor” ya da tersinden “Somali neredeyse hiçbir pay almıyor” şeklindeki söylemler, petrol sözleşmelerinin teknik yapısını basitleştiren ve çoğu zaman yanıltıcı bir çerçeve sunmaktadır. Oysa burada uygulanan model, enerji sektöründe özellikle yüksek riskli yeni sahalarda yaygın olarak kullanılan üretim paylaşımı (Production Sharing Agreement - PSA) ve maliyet geri kazanımı (cost recovery) esasına dayanmaktadır. Bu modelin temel mantığı şudur: Arama ve sondaj faaliyetleri son derece yüksek maliyetli ve risklidir. Çoğu zaman yapılan sondajlar ticari keşifle sonuçlanmaz. Bu nedenle yatırımcı taraf (bu örnekte Türkiye), tüm arama, sondaj ve geliştirme maliyetlerini üstlenir. Eğer sahada ticari üretim gerçekleşirse, ilk aşamada elde edilen üretimin belirli bir kısmı bu maliyetlerin geri kazanılması için kullanılır. Bu kısım “maliyet petrolü” olarak adlandırılır. Somali tarafı ise daha üretimin ilk anından itibaren sistemin dışında kalmaz. Anlaşma yapısı gereği belirli bir royalty (üretim payı) doğrudan Somali’ye aktarılır. Bu, henüz yatırım maliyetleri tamamen geri kazanılmamış olsa dahi Somali’nin gelir elde etmeye başlamasını sağlar. Bu yönüyle model, “Somali hiçbir şey kazanmıyor” iddiasını da boşa çıkarır. Maliyetlerin geri kazanılmasının ardından ise sistem ikinci aşamaya geçer. Bu noktada artık üretimden elde edilen gelir, “kâr petrolü” olarak tanımlanır ve taraflar arasında önceden belirlenen oranlara göre paylaşılır. Yani uzun vadede Somali’nin gelir payı artar ve proje, iki taraf için de kazanç üreten bir yapıya dönüşür. Burada kritik nokta şudur: Ortada peşin yapılan bir ödeme ya da tek taraflı bir finansman yoktur. Aksine, yüksek belirsizlik içeren bir yatırım sürecinde risk büyük ölçüde yatırımcı tarafından üstlenilmekte; gelir ise yalnızca üretim gerçekleşirse ortaya çıkmaktadır. Bu da modelin doğası gereği “önce risk, sonra kazanç” prensibiyle işlediğini göstermektedir. Dolayısıyla Somali’de yürütülen bu enerji iş birliği, kamuoyunda zaman zaman yansıtıldığı gibi tek taraflı bir kaynak transferi değil; uluslararası enerji sektöründe standart kabul edilen, risk ve getirinin dengelendiği bir ortaklık modelidir.

SONUÇ: YENİ BİR ENERJİ EKSENİNİN DOĞUŞU

Somali’de başlatılan bu sondaj faaliyeti, yalnızca bir keşif girişimi değil; Türkiye’nin enerji stratejisinde paradigma değişiminin göstergesidir. Eğer süreç başarıyla ilerlerse:

Türkiye dış sahalarda üretim yapan bir enerji ülkesi konumunu pekiştirecek; Somali ise ekonomik dönüşüm için kritik bir eşiği aşacaktır

Enerji artık yalnızca kaynak meselesi değil; aynı zamanda teknoloji, diplomasi ve uzun vadeli vizyon meselesidir. Somali açıklarında başlayan bu yeni dönem, tam olarak bu üç unsurun kesişim noktasında duruyor.

 

Enerji Stratejileri Uzmanı
Emrah ÖZGÜL