Türkiye’nin yapay zekâ hamlesi, yalnızca algoritmaların değil; elektriğin, verinin, insan kaynağının ve sermayenin de yeniden konumlandığı yeni bir dönemin kapısını aralıyor. Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı açıklandığında ilk dikkat çeken başlıklar; yapay zekâ modelleri, veri merkezleri, 10 bin ileri düzey uzman, 100 bin uygulama profesyoneli ve milyarlarca dolarlık teknoloji yatırımları oldu. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Millî Teknoloji ve Yapay Zekâ Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan plan, 2026-2030 dönemini kapsıyor ve “Fark Et, İstifade Et, Üret, Yönet” olmak üzere dört temel eksen altında 16 öncelikli eylem ortaya koyuyor. Planın hazırlanma sürecinde kamu kurumları, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarından yaklaşık 500 sektör profesyoneliyle çalışılırken, vatandaşlardan da 2 bin 200’ü aşkın eylem önerisi toplandı. Uygulama tarafında ise Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının koordinasyonunda Siber Güvenlik Başkanlığı, TÜBİTAK, Millî Eğitim Bakanlığı, YÖK, KVKK ve ilgili sektörel düzenleyici kurumlar başta olmak üzere çok sayıda kurumun iş birliği öngörülüyor.

Ancak planın teknoloji ve insan kaynağı hedeflerinin arkasında, kritik bir unsur bulunuyor: Enerji. Çünkü yapay zekânın arkasında yalnızca algoritmalar değil; elektrik, veri merkezleri, güçlü şebekeler, yenilenebilir enerji kaynakları ve depolama sistemlerinden oluşan büyük bir altyapı bulunuyor. Dolayısıyla Türkiye'nin 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı'nı yalnızca bir teknoloji politikası olarak değil, aynı zamanda önümüzdeki yılların enerji yatırım haritasını değiştirebilecek bir talep programı olarak da okumamız gerekiyor.

YAPAY ZEKÂ ÇAĞININ TEMEL GİRDİSİ ELEKTRİK

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar'ın son dönemdeki açıklamaları da aslında bu dönüşümün enerji politikası tarafında görüldüğünü ortaya koyuyor. Bakan Bayraktar, Türkiye'nin uzun dönemli yeni enerji mimarisinin merkezine elektrikleşmeyi koyduklarını belirtirken, yapay zekâ çağında elektriğin öneminin daha da arttığını ve daha fazla elektrik üretiminin yanında sistemin dijitalleşerek daha verimli kullanılması gerektiğini ifade ediyor. Nisan ayında yaptığı bir başka değerlendirmede ise yeni enerji piyasalarının elektrikleşme ve dijitalleşme merkezli, daha dirençli ve daha esnek bir yapıya taşınacağını vurguladı. Haziran ayında ortaya koyduğu üçlü çerçeve de dikkat çekici: esneklik, dijitalleşme ve karbonsuzlaşma. Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı tam da bu üç alanın kesiştiği yeni bir enerji talebi yaratıyor. Planın mimarisinde enerjinin yapay zekâ ekosisteminin birinci katmanı olarak tanımlanması tesadüf değil. Enerjinin ardından hesaplama donanımı, altyapı, modeller-veri ve uygulamalar geliyor. Yani yukarıdaki bütün teknoloji ekonomisi, en altta yeterli ve güvenilir elektriğin bulunmasına bağlı.

2030 HEDEFİ: EN AZ 1 GW VERİ MERKEZİ KAPASİTESİ

Planın enerji sektörü açısından en önemli rakamlarından biri, Türkiye'nin 2030 yılına kadar en az 1 GW yapay zekâ/veri merkezi kurulu gücüne ulaşması. Bu rakamı yalnızca “1 GW yeni kapasite” olarak okumamak gerekiyor. Veri merkezleri klasik sanayi tesislerinden farklı olarak yüksek süreklilik isteyen tüketiciler. Sunucuların çalışması kadar soğutma sistemleri, güç elektroniği, yedekleme altyapıları ve ağ sistemleri de sürekli enerji gerektiriyor.

Basit bir hesapla 1 GW'lık sürekli yük, bir yılda 8,76 TWh elektrik anlamına geliyor. Gerçek tüketim; veri merkezlerinin kullanım oranına, tasarımına ve enerji verimliliğini gösteren PUE seviyelerine bağlı olacak. Karşılaştırma yapmak gerekirse Türkiye 2025 yılında 360,9 TWh elektrik tüketti. Enerji Bakanlığının projeksiyonunda bu rakamın 2030'da 455,3 TWh'ye çıkması bekleniyor. Dolayısıyla yapay zekâ kaynaklı veri merkezi yatırımları, toplam sistem içinde henüz dominant bir tüketici olmayacak olsa da 24 saat kesintisiz, yüksek kaliteli ve giderek daha fazla düşük karbonlu enerji isteyen yeni bir tüketici sınıfı oluşturacak. Asıl değişim de burada başlayacak.

10 TWH'LİK DÜŞÜK KARBONLU ELEKTRİK PAZARI

Eylem Planı'nın belki de enerji piyasası açısından en dikkat çekici hedefi ise 2030 yılına kadar yıllık en az 10 TWh düşük karbonlu elektrik satın alma anlaşması (PPA) hacmine ulaşılması. Üstelik plan, veri merkezi sözleşmelerinde elektriğin en az yüzde 60'ının düşük karbonlu kaynaklardan -yenilenebilir ve nükleer- karşılanmasını ve bunun doğrulanabilir kaynak sertifikalarıyla izlenmesini öngörüyor. Bu durum Türkiye'deki yenilenebilir enerji piyasası açısından yeni bir talep kanalı oluşturabilir.

Özellikle uluslararası teknoloji şirketleri ve hiperölçekli veri merkezi işletmecilerinin kendi sürdürülebilirlik hedefleri de düşünüldüğünde, uzun vadeli güneş ve rüzgâr PPA'larının önemi artacaktır. Burada YEK-G sisteminin de daha fazla gündeme gelmesini bekliyorum.

EPİAŞ tarafından işletilen YEK-G sistemi, şebekeye verilen her 1 MWh yenilenebilir elektriğin kaynağının belgelenmesine ve tüketicinin kullandığı elektriğin yenilenebilir kaynaktan üretildiğini ispatlamasına imkân sağlıyor. Dolayısıyla veri merkezi yatırımları büyüdükçe yalnızca elektriğe değil, elektriğin nereden geldiğini kanıtlayan sertifikalara da talep artacaktır. Bu durum GES ve RES yatırımları açısından yeni ve uzun vadeli kurumsal müşterilerin ortaya çıkması anlamına geliyor.

GÜNEŞ VE RÜZGÂR DIŞINDA ŞEBEKE VE DEPOLAMA DA BÜYÜYECEK

Eylem Planı da enerji ihtiyaç projeksiyonlarının, şebeke bağlantı kapasitelerinin, yenilenebilir ve nükleer kaynaklarla eşleştirme senaryolarının ve hatta veri merkezlerindeki atık ısının geri kazanım potansiyelinin birlikte değerlendirilmesini istiyor. Bu analizlerin Yapay Zekâ Büyüme Bölgelerinin nerede kurulacağında ve ne kadar kapasite tahsis edileceğinde doğrudan kullanılması öngörülüyor. Bu önemli bir paradigma değişimi.

Bugüne kadar büyük enerji yatırımlarında çoğu zaman soru şuydu: “Ürettiğimiz elektriği kime satacağız?” Yapay zekâ ve veri merkezi ekonomisinde soru giderek şuna dönüşebilir: “Bu büyük ve sürekli elektrik talebini hangi üretim, şebeke ve depolama kombinasyonuyla karşılayacağız?”

Bu nedenle batarya enerji depolama sistemlerinin değeri yalnızca güneş ve rüzgârın değişkenliğini yönetmekten ibaret kalmayacak. Daha da önemlisi şebekenin kendisi yapay zekâ ile yönetilmeye başlayacak. Talep tahmini, üretim tahmini, kestirimci bakım, depolamanın şarj-deşarj optimizasyonu, bölgesel yük yönetimi ve şebeke kısıtlarının tahmin edilmesi gibi alanlarda yapay zekâ uygulamaları kullanılacaktır. Yani yapay zekâ bir taraftan elektrik talebini artırırken diğer taraftan enerji sisteminin o talebi yönetmesini sağlayacak teknolojilerden biri olacak.

SERMAYENİN YÖNÜ DE DEĞİŞECEK

Enerji sektöründe önümüzdeki dönemin önemli sorularından biri de sermayenin nereye gideceği olacak. Ben, Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı'nın enerji yatırım tercihlerinde de belirgin bir yön değişikliği yaratacağını düşünüyorum. Geleneksel anlamda yalnızca üretim santrali kurmaya odaklanan yatırım yaklaşımından; üretim + depolama + şebeke + veri merkezi + dijital enerji altyapısı şeklinde bütünleşik yatırım modellerine doğru ilerleyeceğiz.

Eylem Planı, yapay zekâ ve veri merkezi yatırımlarında özel sektör ağırlıklı en az 10 milyar dolarlık yatırımın mobilize edilmesini hedefliyor ve bunun teşvik çerçevesini HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı kapsamında ilan edilen Veri Merkezi ve Yapay Zekâ çağrılarına bağlıyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı da HIT-Veri Merkezi çağrısı için 1,5 milyar dolar, HIT-Yapay Zekâ çağrısı için ise 1,6 milyar dolar destek hacmi açıkladı. Bu rakamlar bize şunu söylüyor:

Yapay zekâ altyapısı artık yalnızca yazılım şirketlerinin yatırım alanı değil. Enerji şirketleri, veri merkezi işletmecileri, teknoloji şirketleri, batarya yatırımcıları, şebeke işletmecileri ve finans kuruluşları aynı yatırım zincirinin parçaları haline geliyor.

YENİ ENERJİ EKONOMİSİNİN MÜŞTERİSİ: YAPAY ZEKÂ

Enerji sektöründe önümüzdeki dönemin önemli sorularından biri de sermayenin nereye gideceği olacak. Ben, Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı'nın enerji yatırım tercihlerinde de belirgin bir yön değişikliği yaratacağını düşünüyorum. Geleneksel anlamda yalnızca üretim santrali kurmaya odaklanan yatırım yaklaşımından; üretim + depolama + şebeke + veri merkezi + dijital enerji altyapısı şeklinde bütünleşik yatırım modellerine doğru ilerleyeceğiz.

Enerji tarihinde yeni teknolojiler her zaman yeni talep türleri yarattı. Sanayileşme fabrikaları, otomobil petrolü, elektrifikasyon büyük merkezi santralleri, internet ise telekomünikasyon altyapısını büyüttü. Yapay zekâ çağının enerji tarafındaki karşılığı ise büyük ihtimalle veri merkezleri, düşük karbonlu elektrik, güçlü şebekeler ve depolama sistemleri olacak. Türkiye'nin önünde bu nedenle yalnızca “daha fazla elektrik üretme” meselesi yok. Doğru yerde elektrik üretmek, doğru yerde şebeke kapasitesi oluşturmak, düşük karbonlu elektriği uzun vadeli sözleşmelerle teknoloji yatırımlarıyla eşleştirmek ve depolama ile sistemi esnek hale getirmek gerekiyor. Bugün yapay zekâ yatırımlarını teknoloji gündeminin bir başlığı olarak görüyoruz. Fakat birkaç yıl sonra enerji sektörü açısından baktığımızda çok daha farklı bir tabloyla karşılaşabiliriz: Yapay zekâ, Türkiye'nin yeni elektrik talebinin önemli müşterilerinden biri olurken; enerji sektörü de Türkiye'nin yapay zekâ hedeflerinin görünmeyen altyapısı haline gelecek. Bu nedenle Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı'nı okurken yalnızca çiplere, modellere ve veri merkezlerine değil, onların arkasındaki prize de bakmak gerekiyor.

Enerji Stratejileri Uzmanı

Emrah ÖZGÜL