Değerli Okurlarım!

Para ve sermaye piyasalarında hareketli günler yaşıyoruz.

Fon soruşturması sürüyor, ardı ardına tutuklamalar ve istifalar geliyor, yeni atamalar yapılıyor.

Peki bu süreç, bazı yöneticilerin görevden ayrılması ve yerlerine yenilerinin gelmesiyle mi sınırlı kalacak?

Yoksa yaşananlardan ders çıkarıp daha köklü bir değişime mi gideceğiz?

Bugünkü gelişmeleri takip ederken aklıma 2000’lerin başında yaşadığımız bankacılık krizi geldi.

Gelin biraz o günlere dönelim.

BANKALARIN BATTIĞI YILLAR

Sümerbank, Egebank, Yurtbank, Demirbank…

Bir dönem isimlerini hemen her gün duyduğumuz bankalardı bunlar.

Şubeleri vardı, reklamları vardı. Vatandaş parasını yatırıyor, işletmeler kredi kullanıyordu.

Ama perde arkasında ciddi sorunlar vardı.

Bazı bankalarda vatandaşın yatırdığı paralar, banka sahiplerinin şirketlerine aktarılmış, bu paralar geri dönmeyince bütün zarar bankalara kalmıştı.

Bu olaylar literatüre “banka hortumlamak” diye bir kavram kazandırdı.

İmar Bankası olayında ise durum çok daha vahimdi.

Banka, elinde bulunmayan Hazine bonolarını vatandaşa satmıştı.

Düşünün, devlet iç borçlanma senedi aldığınızı sanıyorsunuz. Elinizde bankanın verdiği bir belge var, ama karşılığında öyle bir senet yok!

Peki bütün bunlar olurken denetim yok muydu?

Vardı elbette.

Ancak denetim ve gözetim farklı kurumlara dağılmıştı. Bankaların kendi içindeki kontroller de sorunları zamanında ortaya çıkarıp durdurmaya yetmiyordu.

İşler iyi giderken gözden kaçan sorunlar ve usulsüzlükler, kriz dönemlerinde gün yüzüne çıkar.

Bu hep böyle olmuştur.

O dönemde de ekonomik krizlerle bozulan dengeler, bu usulsüzlükleri açığa çıkardı.

Ama artık iş işten geçmişti.

Batık bankalar peş peşe TMSF’ye devredildi.

TMSF’nin müdahale ettiği banka sayısı, 1994’teki ilk kriz dalgasında 4 iken, 2000’lerin başında 25’e ulaştı.

Bu bankaların bazıları birleştirildi, bazıları satıldı, bazıları tasfiyeye girdi. Banka sahipleri ve yöneticileri hakkında soruşturmalar açıldı, yargılamalar yapıldı.

Devlet de vatandaş da ağır bir bedel ödedi.

Peki sonra ne oldu?

YEPYENİ BİR SİSTEM İNŞA EDİLDİ

Yaşananların ardından bankacılıkta kapsamlı bir yeniden yapılanmaya gidildi. Sermayeler güçlendirildi, sorunlu yapılar tasfiye edildi, denetim sıkılaştırıldı.

BDDK’nın kurumsallaşması, TMSF’nin ayrı bir yapıya kavuşması ve 2005 tarihli Bankacılık Kanunu, dönüşümün önemli adımlarıydı.

Bankaların risk alma sınırları yeniden düzenlendi, “sermaye yeterliliği” önem kazandı.

Mantık basitti: Vatandaşın parasıyla iş yapıyorsanız, zararı karşılayacak kendi paranız da olmalıydı. İnsanlar paralarını geri istediğinde nasıl ödeme yapacağınızı önceden hesaplamalıydınız.

Ortaklara ve onların şirketlerine verilen kredilerden döviz borçlarına, tahsil edilemeyen alacaklardan mevcut kaynaklara kadar pek çok alan daha sıkı denetim altına alındı.

Sonrasında Türkiye neler yaşamadı ki…

2008 küresel finans krizi, Gezi olayları, 15 Temmuz darbe girişimi, Brunson gerilimiyle ağırlaşan kur şoku ve pandemi…

Ancak bütün zorluklara rağmen -FETÖ’nün Bank Asya’sı hariç- bankaların peş peşe battığı bir krizi tekrar yaşamadık.

Demek ki doğru kurallar, güçlü denetim ve zamanında müdahaleyle sonuç alınabiliyor.

Bunları yapabilmek için mutlaka ağır bir kriz yaşamak mı gerekiyor, bilmiyorum.

Ama bu bankacılık krizi, yepyeni bir sistem inşa etmek için fırsata çevrildi.

Bir musibet bin nasihatten evlâdır, öyle değil mi?

ŞİMDİ SIRA SERMAYE PİYASALARINDA

Evet, çok büyük bir fon krizi yaşadık, yaşıyoruz.

Hepimiz “Artık bundan da ders alamayacaksak…” diyoruz.

Açıkçası ben bu krizi, köklü bir değişimin kapısını açabilecek olması bakımından 2000’lerin başındaki bankacılık krizine benzetiyorum.

Yapılan yeni atamalara da bu gözle bakıyorum.

SPK Başkanlığına Vergi Denetim Kurulu Başkanı Muhsin Atcı, başkan vekilliğine ise MASAK Başkan Yardımcısı Ersin Başar Ekmekci atandı.

Birisi vergi denetiminde, diğeri mali suçlarla mücadelede önemli görevler üstlenen iki kurumdan geliyorlar.

Mesela MASAK, FETÖ’nün finansal yapılanmasının ortaya çıkarılmasında önemli görevler üstlendi.

Örgütle bağlantılı incelemelerde binlerce kişi ve kuruluşu analiz etti, binlerce rapor hazırladı.

Türkiye, Haziran 2024’te gri listeden çıktı. Bu sonuçta MASAK denetimlerinin rolü büyüktü

Gelelim Vergi Denetim Kuruluna…

2011’de kurulan bu genç kurum; Maliye Teftiş Kurulu, Hesap Uzmanları Kurulu ve diğer vergi denetim birimlerinin birikimini devraldı.

Kökleri yüz yılı aşkın bir geçmişe uzanan bu denetim kültürü, artık teknolojiyle birleşmiş durumda.

Eskiden bir vergi kaçakçılığının izini sürmek için müfettişler 3-4 yıl sonra harekete geçerdi.

Her şey olup bittikten sonra…

Şimdi ise milyonlarca mükellefin banka hareketleri, muhasebe kayıtları, beyannameleri ve pek çok kamu kurumundan alınan bilgiler hızla işleniyor, risk haritaları çıkarılıyor.

Bütün bunların arkasında yazılım geliştiren, verileri analiz eden ve sahada inceleme yapan dev bir kadro var.

Şimdi vergi denetimi ve MASAK tecrübesi olan isimler SPK yönetimine geldi.

Kurum dışından gelmeleri eleştiriliyor. “SPK mevzuatını bilmezler” deniyor.

Oysa SPK’nın kadroları, üst yönetimi mevzuat ve uygulama konusunda yönlendirebilecek yeterli kapasiteye sahip.

Bugün ihtiyaç duyulan şey ise bambaşka.

Paranın izini sürmek, görünürde birbirinden bağımsız işlemlerin arkasındaki bağlantıları bulmak ve riski zamanında fark etmek gerekiyor.

Vergi denetimi ve MASAK’tan gelen tecrübe, bu açıdan kuruma yeni bir bakış, yeni bir soluk getirebilir.

NE DEĞİŞEBİLİR?

Geçenlerde Mehmet Şimşek, bir soru önergesi yanıtladı ve SPK’da fon fiyatları ve yatırımcı sayıları için erken uyarı sistemi bulunmadığını belirtti.

Bütçe görüşmelerinde de MHP’li Mustafa Kalaycı, olağan dışı hareketlerde kendiliğinden devreye girecek, yapay zekâ destekli bir otokontrol sistemi kurulmasını istedi.

Siyasetçilerin bu açıklamaları, bence hem eksikliklere hem de bundan sonra atılacak adımlara dair sinyaller veriyor.

Benim yeni yönetimden beklentim iki yönde.

Birincisi, geçmişin iyice taranması.

Hangi işlemler yapıldı, kimler birlikte hareket etti, para kimlere gitti? Uyarılar neden sonuçsuz kaldı? Bütün bunlar, kurum dışından gelen yeni bir gözle incelenmeli; varsa ihmal ve sorumluluklar ortaya çıkarılmalı.

İkincisi ise bilgi teknolojilerinden yararlanılarak yepyeni bir denetim sistemi kurulması.

Borsada milyonlarca yatırımcının işlem yapmasına imkân veren güçlü bir dijital altyapı var.

Böylesine yoğun bir işlem trafiğini taşıyabilen teknoloji, denetimde de daha etkin kullanılabilir.

Olaylar olup bittikten sonra usulsüzlüğü ortaya çıkarmak yetmez.

Şüpheli işlemlerde, olağan dışı fiyat hareketlerinde hemen kırmızı bayrak kaldıran, gerektiğinde işlemi durduracak mekanizmaları devreye sokan modern bir sistem gerekiyor.

Müdahalenin kişilerin takdirine bırakılmadığı, kuralların baştan belli olduğu, keyfîliğin en aza indirildiği bir sistem…

İşte yeni SPK yönetiminden bunları başarmasını bekleyeceğiz.

SON SÖZLER

Yeni SPK yönetiminin işi zor. Çünkü sermaye piyasalarına duyulan güven neredeyse tamamen kayboldu.

Üstelik güven dediğimiz şey öyle bir günde, bir haftada kazanılmıyor.

O yüzden biraz zaman verelim, atılacak adımları takip edelim.

Kuralların herkese eşit uygulanması ve etkin bir denetim sisteminin kurulmasıyla bu güvenin zaman içinde yeniden oluşacağına inanıyorum.

Bekleyelim, görelim.

İsmail Vefa AK

Twitter: @Ismail_Vefa_AK