Peygamber Efendimizʼin ümmetini İslâmʼa ve tevhid inancına dâveti; gelen vahyi okuyup tebliğ etmesiyle başlamıştır. Ancak bu vazife, insanları nihâî hedefe ulaştırmada ilk merhaledir. Tevhid dâvetinin asıl maksadına ulaşması ise, nefisleri küfür, şirk, nifak, riyâ, kibir ve haset gibi mânevî kirlerden tamamen arındırıp, ihlâs, takvâ, huşû ve huzûra erdirmekle mümkündür.

Nifak, sözlükte "iki yüzlülük, ara bozuculuk ve ikilik çıkarmak" anlamına gelir. İslami bir terim olarak ise, kalben inanmadığı halde dışarıdan mümin (Müslüman) görünmek, imanla küfür arasında bocalamak veya inançsızlığını gizleyip Müslüman gibi davranmak demektir. Bu davranışı sergileyen kişiye "münafık" denir.  Allah’ın gazabını en çok celbeden ve ilâhî affın dışında bırakılan en ağır günahlar; “küfür, şirk ve nifak”tır. Yani Allâhʼı inkâr etmek, Oʼna ortak koşmak veya zâhiren Oʼna îmân etmiş gibi görünüp de kalben inkâr etmektir.

İslâm fıtratı üzere ve Allâhʼa kulluk etsin diye yaratılan insanın, hak yolu bırakıp bâtıl yollara sapmasının başlıca sebepleri; nefse, şeytana veya şeytanlaşmış insanlara uyarak kendi eliyle kendisini cehâlet karanlığında bırakmasıdır. Bu hususta insanın aklını ve gönlünü perdeleyense, çoğu zaman, kendisini imtihan etmek için önüne çıkarılan çeşitli menfaatlerdir.

Kur'an- Kerim ve Hadisi Şerflerde münafıklar için bir kişilik çerçevesi çiziliyor. Bu ayet ve hadislerden bir sosyal ortam profili çıkarmak da mümkün.

KURAN’DA NİFAK

Îmân konusunda en kötü hâl, samimiyetle inanmadığı hâlde, diliyle inandığını söylemektir. Bu hâle nifâk, böyle olan kimseye de münâfık denir. Allah Teâlâ bu konuda Resûlüne şöyle hitap etmiştir: «Münâfıklar sana geldiklerinde ‘Senin Allah’ın Elçisi olduğuna şâhitlik ederiz’ dediler. Allah senin Kendi Resûlü olduğunu elbette biliyor. Fakat Allah münâfıkların yalancı olduklarına da şâhittir» (Münâfikûn Suresi; Ayet: 1).

Kur’ân-ı Kerim’de münâfıklara dair özel bir sûre, Münafikun Suresi  bulunmaktadır. Ayrıca pek çok âyette onların durumları konu edilmektedir. Bu ayetlerde iki farklı tipteki insandan bahsedilmektedir. İlki saf münâfıklar olup bunlar, aslında inanmadıkları hâlde Allah’a ve âhiret gününe iman ettik demektedirler. Genelde halk arasında münâfık denince bu tip anlaşılır. İkincisi ise zihin karışıklığı, psikoloji bozukluğu veya irade zayıflığı yüzünden imanla küfür arasında gidip gelen, şüphe içinde bocalayan, imandan çok küfre yakın olanlardır. Bu kişiler inandıklarını sanmakla birlikte önemli işlerde din dışı otoritelere gitmeyi tercih etmekte, ancak başlarına bir felâket gelince Hz. Peygamber’e başvurmakta, esasen hak dine bağlılıkları maddî çıkarlarına göre değişmektedir. Kur'an, münafıkların bazı davranış biçimlerini bildirmektedir.. Bu bir kişilik tarzıdır nifak.

Münâfıkların psikolojik durumunu konu eden âyetlerde, onların Allah’ı ve müminleri alaya aldıkları, Müslümanlara yardım edilmesinin önünü kesmeye çabaladıkları, müminlere kin besledikleri, günah, düşmanlık ve Hz. Peygamber’e isyan konusunda gizli çalışmalarda bulundukları, kötü haberler yaydıkları, ekini ve nesli bozmaya uğraştıkları, kötülüğü yaygınlaştırıp iyiliği engellemeye çalıştıkları anlatılmaktadır.

Kur'an münafıkları fitne ortamında nasıl tavır alacaklarını şöyle tesbit ediyor: Her fitne ortamında İslam'dan uzaklaşıp, fitnenin içine tepetaklak giderler. Kendileri gibi diğer mü'minleri de inkara sürüklemek isterler. (Nisa Suresi /83, 89) Ortamı gözetlerler. Mü'minler galip gelirse , onlardan gözükürler, kafirler galip gelirse " Biz sizi mü'minlerden koruduk." derler. (Nisa Suresi, 141) Mü'minlerin belaya uğramalarını isterler, din hususunda şüpheye düşerler. Boş emellerle oyalanırlar. (Ha did Suresi, 14)

Allah'a yarım yamalak ibadet ederler. İbadetin vecdi ve heyecanı imandan gelir. Ya iman zordaysa... İşte münafıkın ibadeti bu zorlukla yaralıdır. Namaz kıldıkları halde kıldıkları namazdan habersizdirler. Namazı gösteriş için kılarlar. (Maun/4-6) Mescid'e geldiklerinde kendilerini kafese girmiş gibi hissederler. (Hadis-i Şerif, Keşfü'l Hafa) Allah'ı aldatmaya kalkışır, namaza tembel tembel kalkarlar, insanlara gösteriş yapar, küfür ile iman arası bocalarlar. (Nisa Suresi/142-143) Özellikler yatsı ve sabah namazları zorlarına gider. (Buhari)

Kötülüğü emredip, iyiliği yasaklarlar. "Allah mal verirse mutlaka onu hayır yolunda harcarız" diye yemin ettikleri halde, mal mülk sahibi olunca cimrileşir, ellerini sıkı tutarlar. Allah'ı adeta unutmuşlardır. (Tevbe Suresi,/67, 75-76) "Çok haram yerler" (MaideSuresi -42)

Münafıklar, İslam'ın bütün hayatı düzenleyen bir sistem olması konusunda da tereddütler içerisindedirler. Kim güçlü ise, onun hükümlerine boyun eğer, İslam'ın üstün değer olduğunu unutuverirler: Hüküm için Kur'an ve Peygamber'in tesbit ettiği hükümlere uymaya çağrıldıkları zaman şiddetle yüz çevirirler. Ya kalplerinde hastalık vardır, şüpheye düşmüşlerdir ya da Allah ve Rasuluünün kendilerine haksızlık yapacağından korkmaktadırlar. Kur'an'a ve önce indirilern semavi kitaplara inandıklarını söyledikleri halde Tağut'un önünde mahkeme olmak isterler. Batılı inkar etmekle emrolunduklarıo halde Şeytan onları derin bir sapıklığa düşürmüştür. (Nisa Suresi, 60)

Mü'minlere benzemeyi, mü' minler gibi inanmayı küçümserler. Mü'minleri istihfaf ederler. Mü'minler için hep kötülük temenni ederler. (Fetih Suresi, 6) Mü'minlerden Allah korkusundan daha şiddetli korkarlar. (Haşr Suresi, 13) Mü'minlere zarar vermek, inkarcılıkta bulunmak, mü'minlerin arasını açmak , Allah ve Rasulüne karşı savaşanlara gözetleme yeri hazırlamak için gerekirse mescidi bile kullanmaya , hatta mescid inşa etmeye kalkışırlar. Mü'minlere de " Biz iyilik yapmak istiyoruz" diye yalan söylerler. (Tevbe Suresi, 107)

Kafirlerden gelecek bir izzet ve şeref ümidiyle müslümanları bırakıp kafirleri dost edinirler. (Nisa Suresi /139) Kulakları hep yalanlardadır. İslam'dan uzak toplumlara çokça kulak verirler. Kalplerinde hastalık bulunduğu için Yahudi ve Hristiyanlara doğru koşuşurlar. Gerekçeleri de "aman bize bir kötülük gelmesin" şeklindedir. (Maide Suresi /52) hatta kitap ehline "sizin aleyhinizde kimseye itaat etmeyiz. Savaşa tutuşsanız bile size yardım ederiz." diye mü'minlere karşı yardım vaadinde bulunurlar. (Haşr Suresi /11)

Münâfıkların her şeyden korktukları, özellikle savaşa girmekten endişe duydukları; cimri, yalancı ve kibirli oldukları, gösterişe önem verdikleri, maddî menfaat için namaz kıldıkları, gerçekte ise dua ve ibadet hayatına karşı isteksiz durdukları belirtilmektedir. Cihad, münafıklar için adeta bir turnusol kağıdıdır. Onların ne durumda olduklarını hemen ortaya çıkarır. Çünkü cihad can ve malla verilen çetin bir imtihandır. Cihada çağırıldıklarında ağır ağır davranırlar. Kalpleri şüpheye düşmüş, kuşkular içinde bocaladıkları için cihada çıkmamak için izin isterler. Savaşa çıkan mü'minlere ölüm hapis gibi bir musibet geldiğinde "Allah bana ihsan etti de onlarla beraber olmadım" diye sevinirler. Kimisi de " Bizim gibi yapsalardı başlarına bu gelmezdi" der. Şayet cihada çıkarkarsa mü'minler arasında bozgunculuk çıkarmaya çalışırlar. (Tevbe Suresi, 45-47, Nisa Suresi, 72, Ali İmran Suresi, 166-168) "Allah yolunda cihad edin" diye çağırıldıklarında " Biz cihadı bilmiyoruz" gibi bahaneler uydururlar. (Ali İmran Suresi, /166) cihaddan geri kalmak için sıcağı, soğuğu, benzeri şartları bahane olarak gösterirler (Tevbe Suresi /81) kendi canlarını Allah'ın emirlerinden, Peygamber'in getirdiği dinden daha çok severler. (9/120) Savaşa çağırıldıklarında insanlardan Allah'tan korkar gibi korkmaya başlarlar. Hatta daha çok korkarlar. Kimisi " Bize niye savaşı farz kıldın? Bize bir süre daha izin versen olmaz mıydı" diye sorar. (Nisa Suresi /77) Kalplerine düşman korkusu düşünce, üzelerine ölüm baygınlığı gelmiş gibi bakışları donuklaşır. Korku gittiği zaman ise mala düşkün olarak mü'minlere iğneli sözlerle sataşırlar.(Ahzab Suresi /19) Kendileri cihaddan kaçtıkları gibi diğer mü'minleri de alıkoymaya, bir düşman baskınında da iç fitne çıkarmaya çalışırlar. (Ahzab Suresi, 18,14) Allah yolunda bir görev söz konusu olduğunda, başkalarını siper ederek sıvışıp kaçarlar. (Nur Suresi, 63). Zorlu mücadele zamanlarında evleri, barkları, çoluk çocukları, hep kendilerini bekleyen görevlerin önüne çıkar. (Ahzab Suresi, 13) Cihada gidenlerin bir daha geri dönmeyeceğinden endişe ederek kendi canlarını kurtarmış olurlar. Oysa bu , herşeyin Allah'ın takdiri çerçevesinde cereyan ettiğine inanmamaktan doğan kötü bir zandır.(Fetih suresi /11-12)

Hem kötülükler yapıp hem de "iman ettik" demekle kurtulacaklarını sanırlar. Kur'an'a bakışları da imandan uzaktır. Kuran'ın bir kısmına inanıp, bir kısmına iman etmeyerek gerçek bir bölücülük yaparlar. (Hicr Suresi/90-91) Kur'an'ın kelimelerini anlamlandıran uzaklaştırır, kendilerine uyanlara da "Kur'an size böyle verilirse alın, yoksa kaçın" diye sapık tavsiyelerde bulunurlar. (Maide Suresi/141) Allah'ın ayetleri ile alay ederler. Niçin alay ettikleri sorulduğu zaman ise " Biz lafa dalmış eğleniyorduk" diyerek kıvırmaya çalışırlar. (Tevbe Suresi/65)

Kalplerinde eğrilik bulunduğu için, fitne çıkarmak ve kendi heveslerine göre yorumlar oprtaya katmak için Kur'an'ın müteşabih ayetlerini didiklerler.

HADİSLERDE NİFAK

Mekke döneminde "münafık" yoktu. Müslümanlar ve müslüman olmayanlar vardı. Müslüman olmak, bir fedakarlığa talip olmak demekti. Can ve mal sınavı demekti. Bir bedel ödemekti. Her şeyinizden, sosyal statünüzden, hatta ülkenizden olabilirdiniz. Müslümanlık dünyevi bir iktidar sağlamıyordu. Neredeyse tüm kurulu düzeni karşınıza alıyordunuz. O şartlarda net mü'minler oldu.

"Münafık" Medine döneminin bir gerçeği idi. İslam'la karşıtları arasındaki mücadelenin sonucu netleşmemişti. Ve münafık, iki dünya arasında gidip gelmekteydi. Müslümanlarla birlikte olmak, olumlu statülerle birlikte, bir takım sorumlulukları birlikte getiriyordu, zaman zaman savaşa gitmek, yani can tehlikesi, zaman zaman da savaş için mali fedakarlıklarda bulunmak vardı. Gerçekten inanmadığınız zaman, bu tür yükleri taşımak son derece zorlaşırdı. Hadislerde münâfıklar iki sürünün ortasında durup nereye katılacağını bilemeyen koyuna benzetilmiş; özellikle yalan söylemek, sözünde durmamak ve emanete hıyanet etmek münâfıklık alâmeti olarak zikredilmiştir. Bir rivayette ise “anlaşmazlığa düştüğünde haksızlığa sapma” eklenmiş ve böyle bir kimse oruç tutup namaz kılsa ve Müslüman olduğunu zannetse de durumunun değişmeyeceği bildirilmiştir.

Temel dinî metinlerde münâfıkların bu şekilde tasvir edilmesi, şüphesiz Müslümanları bu gibi durumlara düşmekten sakındırma anlamı taşımaktadır. Esasen nifak nitelikleri sadece âhiret açısından değil, bu dünya açısından da toplumsal düzenin bozulmasına, insanlar arasında güven ilişkisinin zedelenmesine yol açması sebebiyle tehlikeli sonuçlar doğurur. O münâfıklar cehennemin en alt tabakasında kâfirlerle birlikte bulunacaklardır. Ancak Müslüman olduklarını söyledikleri için yöneticiler kendilerine Müslüman muâmelesi yapacak, Müslümanlara uygulanan hükümler onlara da uygulanacaktır. Çünkü bir kimsenin kalbinde gizlediklerini öğrenme imkânı yoktur. Ve hiç kimseye bir başkasının kalbindekileri öğrenmesi emredilmemiştir.

Münafıkın yolu Rasulullah'la ve müminlerle de buluşmaz. Kur'an bunu "kendisine doğru yol açıklandıktan sonra Peygamberle ayrılığa düşer ve mü'minlerin yolunun dışında bir yol takip eder" (4Nisa Suresi/112) şeklinde belirtir. Rasullulah da münafıkın Allah!a ve Rasulüne karşı sevgisiz olduğunu belirtir. (Buhari)

NİFAK KAVRAMININ TEMEL ÖZELLİKLERİ:

İki Yüzlülük: Münafıklar, Müslümanların yanında inandıklarını söylerken, kendi topluluklarıyla baş başa kaldıklarında inkar ederler.

İnanç ve Davranış Uyumsuzluğu: Kalpteki inançsızlığı (küfür) gizleyip, davranışlarda Müslüman gibi görünme çabasıdır.

Toplumsal Bölücülük:  Toplumda huzursuzluk, geçimsizlik, anlaşmazlık ve fitne tohumları ekerek birliği bozmayı hedefler.

Kurnazlık/Kaçış: Kişinin inanç sorumluluğundan kaçınması.. 

İslam'daki Yeri: Nifak, İslam'da küfür ve şirkten sonra en ağır günahlardan biri olarak kabul edilir. 

Nifak, sadece inançla ilgili değil, aynı zamanda münafıkların alâmetleri arasında sayılan yalan söylemek, sözünde durmamak ve emanete hıyanet etmek gibi ahlaki bozuklukları da kapsar. Çirkin söz ve gereğinden fazla konuşma nifak alâmeti olarak sayılmıştır. 

Bugün nifak bahsi, birilerini damgalamak için değil, özellikle inancında samimi olanların kişiliklerini arındırma hassasiyetleri çerçevesinde gündeme alınmalı.