“Dünyanın büyük petrol rezervlerinden biri ’Alpler’in eteklerinde olsaydı, savaşlar yine Ortadoğu’da mı çıkardı? Yoksa demokrasi söylemi bu kez İsviçre’ye mi taşınırdı?”

Bir an Alplerin eteklerinde dev petrol havzaları olduğunu düşünün. Savaşlarla anılan bölge Ortadoğu mu olurdu, yoksa enerji ve demokrasi mücadelesi bambaşka bir coğrafyaya mı kayardı? Bu soru tuhaf görünebilir, ama jeopolitiğin acı gerçeği:

Coğrafya kaderdir, enerji ise bu kaderin belirleyicisi.

Haritaya Bir Daha Bakalım

Son yüz yılın büyük krizlerini harita üzerinde işaretlediğinizde ilginç bir tablo ortaya çıkıyor, Ortadoğu, Basra Körfezi, Hazar Havzası…

Dünya enerji rezervlerinin yoğun olduğu bölgeler, aynı zamanda küresel güç mücadelesinin merkezi. Örneğin 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgali sonrası başlayan      Körfez Savaşı, uzun süre dünya siyasetini etkiledi. Resmî gerekçe uluslararası hukukun ihlaliydi. Ancak bu bölgenin dünya petrol rezervlerinin büyük bölümüne sahip olduğunu da unutmamak gerekir.

Burada durup düşünmek gerekmez mi ? Gerçekten mesele yalnızca hukuk muydu?

Bir Başka Soru

2003 yılında başlayan Irak Savaşı, dünyaya hangi gerekçeyle anlatıldı? “Kitle imha silahlarının varlığı.”  Ancak yıllar sonra bu silahların bulunamadığı ortaya çıktı. 

Buna rağmen Irak’ın dev enerji sahaları küresel enerji şirketleri BP - ExxonMobil - Shell- TotalEnergies – Eni ve China National Petroleum Corporation kontrolüne girdi.

Şimdi şu soruyu sormak gerekir: Modern savaşların görünen nedenleri ile gerçek nedenleri her zaman aynı mı?

Petrol Zengini Ülkeler Aynı Zamanda Demokrat mı?

Dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip ülkelere bakalım:

Suudi Arabistan

İran

Venezuela

Rusya

Bu ülkelerin büyük bölümü enerji açısından son derece zengin. Ancak siyasi sistemlerine baktığınızda çoğunda güçlü merkezi yönetimler veya sınırlı siyasi rekabet dikkat çekiyor.

Siyaset biliminde sıkça tartışılan bir kavram akla geliyor: “Kaynak laneti.”

Doğal kaynakların gelirleri yüksek olan ekonomilerde, üretim ekonomisi zayıflayabilir ve siyasal sistem farklı biçimlerde şekillenebiliyor.

Burada şu soru ortaya çıkıyor, Enerji zenginliği demokrasi için bir avantaj mı, yoksa bazen tam tersine bir engel mi?

Bir başka açıdan, eğer bir devletin gelirinin büyük kısmı vatandaşlardan toplanan vergilerden değil de petrol gelirlerinden geliyorsa, hükümetler vatandaşlarına karşı aynı demokratik hesap verme baskısını hisseder mi? Acaba sorunlu olan bu coğrafyalardaki ülkelerin siyasi yapıları bunun sonucu olabilir mi?

Avrupa’nın Enerji Korkusu

Enerji bağımlılığı yalnızca ekonomik bir mesele değildir, aynı zamanda siyasi bir güvenlik meselesi haline gelmiştir. Özellikle 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrası Avrupa ülkeleri bunu çok daha açık biçimde gördü.

Enerjiye erişim kesildiğinde yalnızca sanayi değil, siyaset de sarsılıyor. Bu noktada şu soru önem kazanıyor: Enerjiye bağımlı bir ülke gerçekten bağımsız olabilir mi?

İran Geriliminin Gerçek Hedefi?

Son yıllarda bazı strateji uzmanları farklı bir ihtimali tartışıyor, Ortadoğu’daki enerji rekabeti gerçekten İran ile mi ilgili, yoksa daha büyük bir küresel rekabetin parçası mı?

Mesele aslında İran mı, yoksa yükselen güç Çin mi?

Çin ekonomisi tarihte görülmemiş bir hızla büyüdü. Bugün Çin, küresel ticaretin yaklaşık beşte birine sahip ve hızla yükseliyor. Ayrıca neredeyse tüm sistemi  kolayca domino eder hale gelmiştir.

Bu büyümenin arkasındaki en kritik faktörlerden biri ise enerjiye kesintisiz erişim.

Sanayisi büyüdükçe petrol ve doğal gaz ihtiyacı da hızla artıyor. Bazı analistler şu soruyu soruyor,  Küresel enerji havzalarının kontrolü yalnızca bölgesel bir mesele değil, aynı zamanda ABD ile Çin arasındaki uzun vadeli rekabetin bir parçası olabilir mi?

Derenin Taşıyla Derenin Kuşunu Vurmak?

ABD’nin enerji jeopolitiği iki eksende ilerliyor. Birincisi, küresel petrol piyasasının düzenlenmesi ve kontrolü, Suudi Arabistan, Kuveyt, BAE ve diğer geleneksel üretici ülkelerde yıllardır kullandığı üsler, teknoloji ve finansal bağımlılıklar sayesinde             ABD, dünya petrol ticaretinde tek belirleyici konuma gelmiş durumda.

 İran ve Venezuela ve Kanada gibi ABD’nin doğrudan kontrol edemediği ülkeler, bu sistem içinde hâlen “açık alan” olarak kalıyor, ancak uygulanan yaptırımlar ve diplomatik baskılarla bu ülkeler de ABD’nin kurduğu küresel enerji düzenine entegre edilmeye çalışılıyor. 

Bu yolla ABD, enerji arzını ve fiyatlarını manipüle ederek küresel ekonomik rekabette kendi üstünlüğünü korumayı amaçlıyor.

İkinci eksen, ABD’nin Çin’e yönelik dolaylı stratejisi, Çin’in son 30 yılda dünya ticaretindeki payını hızla artırması ve özellikle otomotiv ile stratejik sektörlerde ABD’nin rakibi haline gelmesi, enerji arzı üzerinden bir kontrol mekanizmasını kritik hâle getiriyor. 

ABD, İran ve Venezuela gibi ülkelerle enerji tedarikini kontrol altında tutarak, Çin’in sanayisini ve üretim kapasitesini dolaylı olarak etkileme hatta frenleme imkânına sahip. Bu açıdan Ortadoğu’daki gerilimler ve petrol piyasasındaki manipülasyonlar, sadece bölgesel bir mesele değil, ABD ile yükselen güç Çin arasında küresel ekonomik ve stratejik rekabetin bir parçası olarak okunmalıdır.

Türkiye Bu Kaos Ortamında Ne Yapmalı?

Bütün bu küresel rekabetin ortasında kritik bir soru daha var, Türkiye nasıl bir strateji izlemeli?

Haritaya baktığımızda Türkiye sıradan bir ülke değil, Orta Doğu petrolü, Hazar enerji hatları, Doğu Akdeniz gaz rezervleri… Bu üç bölgenin kesişim noktasında yer alması, Türkiye’nin önemini artırıyor.

Bu nedenle Türkiye yalnızca bir enerji geçiş ülkesi değil, potansiyel bir enerji merkezi haline gelebilir.

Ancak bunun için şu soruların cevaplanması gerekir:

Türkiye yalnızca enerji hatlarının geçtiği bir koridor mu olmalı?

Yoksa enerji ticaretinin fiyatlandığı ve dağıtıldığı bir enerji merkezi mi?

Türkiye küresel güç rekabetinde bir tarafın parçası mı olmalı, yoksa değişen dengeler içinde çok yönlü bir denge politikası mı izlemeli?

Türkiye’nin Stratejik Önemi

Bu acımasız ticari ve siyasi rekabet ortamında, az sayıdaki major güç, tüm enstrümanlarını karşılarına çıkan her ülke için kullanmaktan çekinmiyor,                 

Kanada, Danimarka, İran, Kuveyt, Venezüella, Suudi Arabistan, Azerbaycan, Suriye, Mısır ve Libya, bu ülkelere yapılan siyasi ve askeri baskılar bunun en açık örneği. 

Diğer yandan, petrol kaynakları olan ülkelerin bu Zelil halini görünce iyi ki Petrolümüz  yok diye de sevinebiliriz.

Söz Sizde

Birkaç soru :

1- ‘’Modern’’ savaşların temel nedeni sadece petrol olabilir mi?
2-  Enerji kaynaklarının dünya siyasetindeki önemi ?
3-  Petrol havzaları gerçekten İsviçre’de olsaydı dünya siyaseti nasıl olurdu?
4- ABD–Çin rekabeti enerji politikalarını nasıl etkileyecek?
5- Türkiye bu denklemde nasıl bir strateji izlemeli?

Yorumlarınız bu yazının değerli parçası olacak. Çünkü gerçeği aramak  sadece haberlerde değil, okuyanların düşüncelerinde ve onların yazılı katılımıyla başlar.

Türkiye bu tabloda nerede duracak? Sizce hangi adımlar, hangi stratejiler hem ülkemizi hem de bölgesel dengeyi koruyabilir?

Dünya enerji kaynakları, güç dengeleri ve ülkelerin stratejileri sürekli değişiyor. Savaşlar, diplomasi, ekonomik yaptırımlar… Hepsi bir puzzle’ın parçaları olabilir mi?

Meydana gelen olaylar nedeniyle Türkiye, tüm dengeleri asla atlamadan değerlendirmelidir. Bu değerli coğrafyada var olmak ve söz sahibi olabilmek için bilgiye, bilime ve demokrasiye önem vermeliyiz.

Kaynakça

International Energy Agency enerji raporları
BP Statistical Review of World Energy
World Bank enerji ve kaynak ekonomisi verileri
Freedom House demokrasi endeksleri
Stockholm International Peace Research Institute küresel çatışma ve güvenlik raporları

Muzaffer Şafak / Haber7