İslam hayatımızda bir vitrin mi? Etiket mi? Bir profil açıklaması, bir biyografi satırı, bir sosyal medya filtresi mi? Yoksa davranışlarımızın pusulası mı? Yani onu yaşıyor muyuz, tüketiyor muyuz?

Tüketilen din, insanı rahatlatır. Genelde başkasını yargılamaya eğilimlidir. Hız ister. Hemen sonuç, hemen karşılık, hemen ödül ister. Tüketilen din; zahmetten kaçınır, zorluğa gelemez, başkalarının eksikleri üzerinden bir üstünlük hissi üretir. İbadeti içsel bir dönüşümden çok, görünür bir performansa dönüştürür. İnancı bir yolculuktan ziyade hazır bir paket olarak algılar.

Yaşanan din ise insanı dönüştürür. İnsanı önce kendisiyle yüzleştirir. Sabırlıdır. Kriz anlarında değil, hayatın sıradan anlarında kendini gösterir: Trafikte, ticarette, aile içinde, öfke anında. Yaşanan din öğrenme ve öğrendiklerini ahlâka dönüştürme eksenlidir. Ezberciliğe prim vermez.   

İslam bir kültürel alışkanlığa dönüşüyorsa tüketiliyor demektir. Onu hayat pratiği olmaktan kopartırsak; kültürel bir reflekse, özel günler dekoruna, takvimsel hatırlatmalara, mevsimsel pratiklere dönüşür. Bir nevi hakikat yerine alışkanlık üretmeye başlar. Ticarete, siyasete, aile hayatına, kamusal dile kadar uzanan bir değer sistemi; adaletin, ölçülülüğün, liyakatin, kul hakkı hassasiyetinin, israf bilincinin yokluğunda parçalanır. Parçalanmış bir inanç, ne insanı ne toplumu ne de ümmeti bütünleştirir.

Eğer din bizi dönüştürmüyorsa biz onu dönüştürüyoruz demektir. Dönüştürmekten maksat dini rahatımızı bozmayacak şekilde parçalara ayırmamızdır. Bu kasıtlı olmayabilir. Hatta kişi böyle yaptığının farkında bile olmayabilir.

Örneğin faiz konusunda son derece hassas birini düşünelim. Banka işlemlerinde milim hesap yapıyor. Faize bulaşmam diyor. Faiz hassasiyeti tabii ki değerli. Ama aynı kişi sürekli marka ve statü odaklı bir yaşam sürüyor, ihtiyaç dışı tüketimi normal görüyor, gösterişi başarı olarak kodluyor, sosyal medyada lüksü teşhir ediyor.

Hakikat ne diyordu?

- İsraf etme,

- Gösterişten sakın,

- Ölçülü ol,

- Malın ve sahip olduklarının (ün, mevki vb.) seni dönüştürmesine izin verme.

Ama algı ne diyor?

- Faizden uzak duruyorsan tamamdır,

- Marka senin emeğinin karşılığı,

 - Allah verdiği nimeti kulunun üzerinde görmek ister,

- Paylaşım yapmak ayıp değil, hem sen hem de başkaları için motivasyon,

- Bir şekilde sosyal medyada var olman lazım.

Modern çağ her şeyi metalaştırıyor: Kimlikleri, inançları, değerleri. Artık pek çok insan için din; derin bir ahlaki inşadan ziyade, sosyal medyada paylaşılan bir ayet görseli, Ramazan’da profil fotoğrafına eklenen bir mahya filtresi...

Bugün İslâm, kamusal alanda hiç olmadığı kadar görünür. Görünürlük her geçen gün artıyor da. Peki derinlik artıyor mu? Sosyal medyada dini içeriklerin artışı ilk bakışta güzel görünüyor, insanı heyecanlandırıyor. Her görünürlük gösteriş değildir elbette. Her paylaşım yüzeysellik anlamına gelmez. Bazen yüzeyde başlayan bir ilgi, derin bir arayışa dönüşebilir. Asıl mesele, sembolün özün yerine geçip geçmediğidir. Eğer sembol özü hatırlatıyorsa işlevseldir; özü örten bir perdeye dönüşüyorsa problem başlar.

İslam, sadece bilgi değildir. Sadece miras yoluyla veya ezberle taşınamaz. Bir dönüşüm iddiasıdır. Bilinen ama pratikte hayatımızı dönüştürmeyen bir din anlayışı, zamanla kültürel bir alışkanlığa dönüşebilir.

İbadetler performans değildir. Bilinçten bağımsız tekrarlar olursa anlamını yitirir. Eğer ibadet, insanın adalet duygusunu keskinleştirmiyor, merhametini artırmıyor, kul hakkı hassasiyetini, emanet bilincini güçlendirmiyorsa bir şeyler yanlış gidiyor demektir. Bu her zaman samimiyetsizlik ya da sahte dindarlık olarak okunamaz; fakat henüz öze inilemediğini gösterir.

Tüketim kültürü, özü küçültürken, görüneni yüceltir. Marka nasıl bir statü göstergesine dönüşüyorsa, inanç da bazen kimlik kartına indirgenebilir. Oysa İslam bir aidiyet bildirimi değil; insan olmadan, kul olmaya, oradan hesap vermeye doğru evrilen bir sorumluluk bilincidir.

İslam’ı savunmaktan yaşamaya vakit bulamıyoruz. Sürekli bir koruma refleksi, içsel muhasebemizi erteliyor. Sloganın ötesine geçip hakikati örnek hayatlarla güçlendiremiyoruz ya da bu konuda istenilen düzeyde değiliz. En etkili tebliğin, tutarlı ahlak olduğunu genelde ikinci planda bırakıyoruz. Tüketilen din, hesaba çekileceğimiz bilincini zayıflatıyor. Bilgiyi ise bir süre sonra fastfood'a dönüştürüyor.

Tüketilen din, direncimizi kırıyor. İçeriden çözülmeye başlıyor toplumlar. İslam dünyasının bugün yaşadığı parçalanmışlık yalnızca jeopolitik hesapların değil, aynı zamanda içsel bütünlüğünü kaybetmiş bir ahlak krizinin de sonucudur. Değerler sisteminizi yitirdiğinizde, önce çözülmeye başlıyor, sonra küresel çıkar ağlarının oyun alanına dönüşüyorsunuz.

Prof. Dr. Hakan Aydın / Haber 7