“Sözüm odun gibi olsun; hakikat olsun tek!”

Mehmet Âkif Ersoy

Bazı acılar tarihin akışını değiştirir. Bazıları ise insanın kelimelerle oluşturduğu ilişkiyi. Gazze, tarihin de dilin de bir kez daha sınandığı bir hadise...

Yüzyıllar boyunca savaşlar yaşandı. Şehirler yıkıldı, kavimler dağıldı, ağıtlar yakıldı. İnsan, her büyük felaketin ardından harabeleri kaldırdı, duvarları yeniden ördü, hayatın kesilen ritmini kurmaya çalıştı. Ama bazı yıkımlar dilin derinliklerine kadar ulaşır. Kelimelerin manası aşınır, cümlelerin yükü ağırlaşır. Artık, yıllardır kurduğu cümleleri ilk defa tartmaya başlar. Sanki dil de acının ağırlığı altında nefesini tutar.

Gazze, işte böyle bir eşiğin adıdır. Burada imtihan edilen, edebiyat kadar kelimenin kendisidir. Dün kolayca kurulan cümleler, bugün vicdanın huzurunda duraksar. İnsan aynı dili konuştuğunu zanneder, kelimeler artık başka bir ağırlık taşır. Gazze’nin ardından edebiyatın önünde şu soru belirir: Hakikati incitmeden nasıl konuşacağız? Bu soru, edebî düşüncenin eski tartışmalarını da yeniden düşünmeye zorlar.

Edebiyat tarihimiz boyunca “sanat sanat içindir” ve “sanat toplum içindir” anlayışları etrafında uzun tartışmalar yürütüldü. Her biri kendi döneminin fikrî ikliminde anlam kazandı. Oysa bir çocuğun enkaz altından yükselen sesi, bu tartışmaların arasına bambaşka bir soru bırakıyor: İnsanlığın gözleri önünde bir halk yok edilmeye çalışılırken sanat kendi güzelliğiyle yetinebilir mi?

Gazze’nin edebiyata yönelttiği asıl soru tam da burada beliriyor. Bu hesaplaşma, estetiği reddetmek yerine güzelliğe yeni bir mesuliyet yüklüyor. Çünkü güzellik, insanın acısıyla bağını kopardığında beslendiği kaynaktan uzaklaşır. Kusursuz biçimler kurulabilir, fakat o biçimlerde insanın nefesi duyulmuyorsa ortaya çıkan eser eksik kalır.

Bizim edebiyat ve irfan geleneğimizde söz, ağızdan çıkıp kaybolan sahipsiz bir ses olarak görülmedi. Kelime, sahibinin ahlâkından iz taşıdı. Kalem, kurduğu her cümlenin mesuliyetini omuzladı. Bu anlayış, hakikat ile güzelliği aynı menzile yöneltti. Mehmet Âkif’in “Sözüm odun gibi olsun; hakikat olsun tek!” mısrası da bu ahlâkî tavrın en güçlü ifadelerinden biridir. Şair için söz, hakikatin emanetidir. Sezai Karakoç’un diriliş düşüncesi, Cahit Zarifoğlu’nun ümmetin acısını kendi kalbinde duyuran sesi ve Nuri Pakdil’in Kudüs merkezli medeniyet tasavvuru da aynı şahitlik geleneğinin farklı tezahürleridir. Bu çizgide edebiyat, insanın yarasına eğilen bir vicdandır. Hakikatin sesini kısmadan merhametin sesini de yükseltmeye çalışır.

Zarifoğlu’nun hafızalara yerleşen dizeleri de bu anlayışın şiirdeki karşılığı gibidir:

“Filistin bir sınav kâğıdı

Her mü’min kulun önünde”

Bu dizeler, bir coğrafyayı anlatmanın sınırlarını aşarak vicdanın önüne bırakılmış bir imtihanı insanın yüreğine taşır. Mesele, yaşananların insanın içinde nasıl bir muhasebeyi derinleştirdiğidir. Kalp hangi sızıyla uyanıyor? İnsan hangi tarafta duruyor? İmkânı ölçüsünde hangi sözü söylüyor, hangi sessizliği seçiyor? İşte bu yüzden Zarifoğlu’nun şiiri, belirli bir dönemin tanıklığını aşarak her çağın vicdanına yönelen bir çağrıya dönüşüyor.

Bugün o dizelerin yanına bir cümle daha eklenebilir:

Filistin, kalemin de sınav kâğıdıdır.

Her kalem, o kâğıdın önünde kendi vicdanıyla baş başadır.

Yazılan her cümle, o imtihan karşısında verilen bir şahitliktir.

Kalemler bu mesuliyeti aynı kelimelerle taşımaz. Şiirin dili başkadır, romanın yürüdüğü yol başkadır, köşe yazısının imkânı başkadır. Her tür, hakikate kendi penceresinden yaklaşır, her yazar vicdanının sesini kendi üslubuyla kayda geçirir. Sanatın vazifesi slogan üretmek değildir. Asıl mesele, yaşanan acıyı kendi sanatının imkânlarıyla insanlığın hafızasına emanet edebilmektir.

Haber günü anlatır, edebiyat zamanı.

Haber, yıkılan bir binayı gösterir. Hikâye, o binanın mutfağında soğumaya bırakılmış yemeği, duvarda asılı aile fotoğrafını, bir daha açılmayacak okul çantasını hatırlatır. Haber, ölenlerin sayısını bildirir. Şiir, sayıya dönüşen insanı adıyla çağırır. Tarih savaşın başlangıç ve bitiş tarihlerini kaydeder. Roman ise yıllar sonra bile bir annenin uykusunda büyüyen boşluğu anlatır.

İşte edebiyatın kudreti burada belirir: İstatistiğin örttüğü insanı görünür kılmak.

Çağımızın en ağır imtihanlarından biri, kötülüğün sıradanlaşmasıdır. Görüntüler ardı ardına akarken göz yorulur, merhamet körelir. Edebiyat ise tam o anda yönünü değiştirir. Gözün alıştığı manzarada insanı öne çıkarır.

Bir çocuk...

Tozun altında yarısı görünen bir oyuncak...

Enkazın yanında kalmış tek ayakkabı...

Ekmek sırasından dönmeyen bir baba...

Evladının adını taşların arasına seslenen bir anne...

Dünyanın hızla geçip gittiği ayrıntıda durur. Herkesin bakıp geçtiği yerde insanı arar. Bakışın sıradanlaştırdığı manzarayı yeniden fark ettirir. Bazen tek bir görüntüyü çağların hafızasına emanet eder. Çünkü bir milletin yaşadığı felaket rakamlara sığdırılabilir. O felaketin insanda açtığı yara ise hikâyesi anlatıldıkça insanlığın müşterek şuuruna yerleşir.

İsmail Hakkı Bursevî’nin irfanında söz, sahibinin kalbinden ayrı düşünülemez. Kelime, insanın niyetinden ve ahlâkından iz taşır. İnsan, söylediği sözün ilk muhatabıdır. Yazmak, bu yüzden metin kurmaktan önce emaneti taşımaktır. İslâm medeniyetinin “Oku” emriyle başlayan yürüyüşü, şahitlik sorumluluğuyla derinleşir. Bilgi ahlâkla buluştuğunda hikmete dönüşür. Söz de şahitlikle derinlik kazanır. Kur’ân-ı Kerîm’de Mâide Suresi’nde yer alan “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutun, adaletle şahitlik eden kimseler olun.” hitabı, bu mesuliyeti insanın vicdanına emanet eder. Kalem de o emanetin taşıyıcılarındandır.

İşte Gazze, bu mesuliyeti yeniden hatırlatıyor. Şahitlik, sanatın vicdanıdır. Hakikatin sesini kelimenin içinde yaşatır. Bazen bir çocuğun adını unutturmamak, bazen de taşların arasından yükselen bir annenin sesini insanlığın hafızasına emanet etmek için yazar. Şair, mazlumun sesini şiire emanet eder. Roman, savaşın insan ruhunda açtığı yarayı gelecek zamanlara taşır. Büyük edebiyat ise çağının gürültüsünü aşarak o gürültünün altında ezilen insan sesine kulak verir. İşte bu ses, kalemi bir anlatma vasıtası olmanın ötesine taşıyarak onu çağının vicdanıyla buluşturur.

Gün gelecek.

Enkaz kaldırılacak.

Evler yeniden yükselecek.

Akdeniz kıyısındaki o şehirde çocuk sesleri göğe karışacak.

Tarih kendi hükmünü yazacak.

Edebiyat ise aynı soruyu sormayı sürdürecek:

İnsan, bütün bunlar olurken neredeydi?

Günler geçer. Gündem değişir. Zaman, en büyük acıları bile geriye doğru iter.

Edebiyat ise insanın unutmaması için yazılır.

Kalem, hakikate şahitlik edebildiği ölçüde kendi varlık sebebine yaklaşır.