ABD konut piyasasında yaşanan kriz şimdi finans piyasasını salladı. Bu kriz bütün dünya milyonlarca insanı etkileyek bir kriz sinyalleri veriyor.

Kapitalizmin serbest piyasası tüketim ve güçlü banka çarkları ile işliyordu. Bu iki çark ciddi bunalımda zor dönmeye başladı.

Krizin nedenleri olarak ilk tesbitler şunlar.

Mortgage kredisi alacak mali güce sahip Amerikalı çok azalınca pazarlamacılar daha çok pirim ve kazanç için geri ödeme gücü olmayan yatırımcıları aldatıp riske soktular. Finans piyasalarında da yüksek gelirli ve düşük riskli kağıtları daha çok kazanmak için karıştırıp yatırımcıyı yanılttılar.Yani temel neden ahlaki.

Toplumun % 10-20’sini paraya boğan ancak  % 80-90’ını  ırgat gibi çalıştıran sistemin balonları patlamaya başladı.

Sonuç 20-30 yılın birikimiydi. Teorik temelleri: Birincisi para kazanma dürtüsünü serbest bırakmaya, ikincisi toplumu menfaati peşinde koşan insanlardan oluşmuş bir topluluk görmeye, üçüncüsü ahlakın ekonomiden bağımsız bir değer olduğunu savunmaya dayanıyordu.

Serbest piyasa dediğimizde, ekonomistlerce fayda-maliyet, kar-zarar analizi temelli, arz ve talep kanunları kutsallaştırılmıştı. Serbest piyasayı statik ve dengesi olan mekanik va kapalı bir sistem olarak görenler bugün şaşırmış durumdalar.

Ders kitaplarındaki bilgilerin sorgulandığı, piyasanın modellenmesinin çok zor olduğunu anladığımız bir döneme girdik.Yüksek seviyede bir tarihsellik ve ahlakilik bakışı ile çözüm üretilebilir.

Kapitalist Ahlakın aç gözlülüğü, doyumsuzluğu, büyüme arzusu ve bencilliği sınır tanımamaya başlamıştı. Aslında yaşananlar süpriz değildi. Roma imparatorluğunda da aynı açgözlülük, bencillik, lükse düşkünlük sonu getirmemiş miydi?

Ego odaklı bu ahlak, yoksulluk ve eşitsizlik üretiyordu. Bugün dünya Batı’ya sefil göçler yaşayacak kadar yoksulluk yaşıyor ve eşitsizlik içinde. Diğer taraftan ABD halkının sisteme güveni gittikçe zayıflıyor.

Tüketici olarak rakip mallar arasında seçim yaparken veya üretici olarak yatırım yaparken sadece kar-zarar düşünerek hareket eden insan modeli yanlışmiş.

Risk ve fırsat özgürlüğü içerinde insanlar karar verirken duygusal, güven verici tercihlere farkında olmadan yöneliyorlardı. Vicdani tercihler ve ahlaki yaklaşımlar para ve servetin kazanılma ve harcanma biçiminde ciddi öneme sahip idi.

Hitler açgözlü ve doyumsuz Yahudi sermayesine Alman halkının öfkesini siyasette çok iyi kullanmıştı.”Pis Yahudi” Jargonu Hitlerin politik sermayesi olmuştu. Bugün ABD’deki krizde de arka planda doyumsuz Yahudi sermayesi çıkarsa hiç şaşmamak gerekir. Eğer yeni bir antisemitizm hareketi başlarsa El Kaide’nin çok arzu ettiği bir bir sonuç olur. Ancak siyasi sonuçları böyle olan bir kriz durumunda kazanan taraf olmaz.

Kapitalist sistem Avanta Ekonomisi olursa az çalışıp çok kazanmak isteyen kişiler hakim olur.

Kapitalist sistem ahlakı dışşallaştırırsa, sözü senet olmayan, borcuna sadık kalmayan, üçkağıtçılığı açık gözlülük olarak gören,dürüstlüğü kerizlik olarak yorumlayan insan modeli yaygınlaşır.

Ortalama Amerikalı toplumun çıkarı için kişisel fedakarlığa hazır olma erdeminden habersiz idi.

Ortalama Amerikalı rakiplerini yasadışı yollar kullanarak piyasa dışına itmeyi doğal kabul ediyordu.

Ortalama Amerikalı aç gözlu,doyumsuz,acımasız,sınır tanımaz olmayı, para ve zevk peşinde koşmayı hakkı gibi görüyordu.

Ortalama Amerikalı ‘Soylu amaç için her yol mübahtır’ diyen büyük uluslararası sermaye tarafından kullanıldığını bilmiyordu.

Ortalama Amerikalı çözümü ’Coca cola Budizmi’ne yönelerek tenbelliği tercih etmede buluyordu.

ABD’nin sonu Roma’ya benzer mi bilmiyoruz ama semavi ahlak sistemlerinin övdüğü paylaşma, cömertlik, toplum faydasına harcama, yoksulları gözetme, sosyal sorumluluk ve bu yolda çalışmanın ibadet olduğu anlayışını keşfetmemiz için fırsat çıktığını düşünüyorum.

Kriz nereye kadar gider  belli değil ama piyasaların da ahlaklı canlı varlıklar olduğunu  savunan yeni tezin daha güçlenerek çıkacağını anlamış bulunuyoruz.

İyi bayramlar dileklerimle.