Aile yazıları ile ilgili bir önceki yazımızda şu konular üzerinde durmuştuk: Kadının iş hayatına katılımı, ekonomik bir zorunluluktan doğmuş; ancak beraberinde çifte yük, azalan doğum oranları ve aile içi gerilimler gibi derin sorunları da beraberinde getirmiştir. Bu tablonun aşılması için yalnızca ekonomik teşvikler değil; ev içi emeği değerli kılan, kadına gerçek bir tercih özgürlüğü tanıyan ve aileyi merkeze alan bütüncül politikalar gerekmektedir.

Günümüzde gençler, aile kurma kararını verirken duygusal bağlardan ziyade ekonomik yeterlilik ve yaşam standartlarını önceliklendirmektedir. Bu durum, tüketim merkezli yaşam tasarımının evlilik ve doğurganlık üzerindeki baskılayıcı rolünü açıkça ortaya koymaktadır.

Toplumumuz aileye “yuva”, “ocak” ismini vermiştir; bu kavramlar huzuru, sevgiyi, korunmayı, paylaşmayı ifade etmektedir. Günümüzde aileler küresel ekonomi ve gösteri yarışı ile birlikte sürekli kışkırtılan arzular ve üretilen suni ihtiyaçlar peşinde koşmaktan yorulmuştur. Aileyi oluşturan, kuran ve sürdürülmesini sağlayan temel etken “duygu, sevgi, saygı ve paylaşmadır”. Tüketim toplumunda sevgi bile maddi unsurlara dönüşmüştür. İyi bir anne ya da baba kimdir? “İyi eş nasıl olunur? Cevabı ahlaki zeminden koparılarak market, vitrin ve ekranlara taşınmıştır. Artık sevginin ölçüsü de kalpten gelen samimiyetle değil, tüketim kültürünün dayattığı kalıplarla (maddi fedakârlıklarla, alınan hediyelerin pahasıyla) belirlenir hale gelmiştir.

Aileler artık kendi hayatını değil başkasının hayatını yaşamaktadırlar. Günümüz aileleri kazanmadan harcamakta ya da büyük borç altına girmekte, kaldıramayacakları yükün altına girince de sorunlar başlamaktadır. Sürekli sözde yenilenen ihtiyaçlar peşinde koşmaktan yorulan aileler en sonunda “yaşamak” yerine “yetişmeye” çalışan insanlara dönüşmektedir. Bir süre sonra yalnız bütçelerini değil, birbirlerini de tüketmektedirler. İnsanı zengin yapan çoğu zaman sahip oldukları değil, gönlünün zenginliği, şükrü ve kanaatidir. Kanaat duygusu aşındıkça, elinde olana sevinmeyi bilen aile modelinden; alamadıkları için huzursuz olan, tükettikçe tatmin arayan bir anlayışa doğru gidilmektedir. Tüketimi merkeze alan bu dönüşüm, aile içi bağı zedelemekte, bununla birlikte evlilikleri ve yeni aile kurma isteğini de zayıflatmaktadır.

Tüketim merkezli yaşam, mutluluğu “sahip olmak” üzerine kurarken, aile kurmak “ait olmak” ve “paylaşmak” üzerine kuruludur. Bu değerler çatışması, gençleri aile kurma fikrinden uzaklaştırarak bireysel ve maddi tatmin arayışına yöneltmektedir.

Tüketim kültürü, gençlerin aile kurma kararlarını ekonomik yetersizlik algısı ve değişen yaşam öncelikleri üzerinden engellemektedir. Gençler, "mükemmel" maddi koşullara ulaşmadan evlenmeyi riskli görürken, bireysel özgürlük ve anlık haz arayışı, aile sorumluluğunu bir yük gibi algılamalarına neden olmaktadır. Ayrıca, sosyal medyanın dayattığı lüks yaşam standartları ve "ideal düğün" baskısı, evliliği yüksek maliyetli bir soruna dönüştürerek caydırıcı bir etki oluşturmaktadır. Sonuç olarak, "sahip olma" dürtüsü, "ait olma" ihtiyacının önüne geçerek gençleri ebeveynlikten ve uzun vadeli ilişkilerden uzaklaştırmaktadır.

Modernleşme ve beraberinde gelen seküler yaşam tarzı, aile hayatında tüketimi merkeze alan bir düzen doğurmuştur. Bu durum aileler arasındaki rekabeti artırmış, insanları sürekli satın alma ve biriktirme telaşına sürüklemiştir. Yapay ihtiyaçların peşinde koşan ebeveynlerin, ne eşlerin birbirlerine ne de çocuklarına ayıracak vakitleri kalmıştır. Bu bitmek bilmeyen kovalamaca onları yorgun düşürmüştür.

Tüketim kültürü, yalnızca cüzdanlarımızı değil; yuvalarımızı, ilişkilerimizi ve geleceğimizi de tüketmektedir. Sahip olmanın huzur getireceği vaadi, aileyi bir sığınak olmaktan çıkarıp bir rekabet alanına dönüştürmüştür. Oysa yuva, vitrinlerde değil; paylaşılan sofralarda, birbirine ayrılan vakitlerde ve gönülden kurulan samimi bağlarda inşa edilir. Gençlerimizi aile kurmaktan alıkoyan şey yalnızca ekonomik yetersizlik değil, anlam yoksunluğudur. Bu yüzden asıl mesele maddi koşulları iyileştirmekten önce, "neden aile?" sorusunun cevabını yeniden inşa etmektir. Aileyi ayakta tutan şeyin sevgi, saygı, paylaşma ve kanaat olduğunu hatırladığımızda; ne eksik bütçeler ne de tüketim baskısı bir yuva kurmaya engel olabilecektir. Yeter ki gönüller bir olsun.

Bir diğer etken de ailenin sekülerize etme çabaları (dünyevileşmesi), aileyi kutsal bir birlik olmaktan çıkarıp bireysel çıkarlara dayalı rasyonel bir sözleşmeye dönüştürmektedir. Bu zihniyet değişimi, gençleri aile kurmaktan uzaklaştıran etkenlerle doğrudan ilişkilidir. İnşallah bir sonraki yazımız bunun üzerine olacaktır.

Prof. Dr. Vehbi ÜNAL