Osmanlı döneminde tekke ve zaviyeler, toplumsal hayatın vazgeçilmez kurumları arasında yer almaktaydı. Bireysel arınmadan sosyal yardımlaşmaya, ticari ahlakın tesisinden cihad ve fetihlere kadar geniş bir yelpazede işlevler üstlenen bu yapılar, yalnızca dini değil; sosyal, ahlaki ve siyasi bir işlev de görüyordu. Osmanlı'da tarikatlar ve benzeri yapılanmalar Şeyhülislam (Meclis-i Meşayih)'a bağlıydı; bu da onları belirli bir denetim ve meşruiyet zemininde tutuyordu. İcazeti olmayanlar, gerekli nefis terbiyesinden ve manevi eğitimden geçmeyenler bu makamlara getirilmezdi. Söz konusu denetim mekanizması, kurumların sağlıklı işleyişini büyük ölçüde güvence altına alıyordu.

Cumhuriyetle birlikte modernleşme, laikleşme ve merkezi devlet inşası sürecinin bir parçası olarak tekke ve zaviyeler kapatıldı. İllegal bir yapıya dönüşen bu kurumlar toplumsal hayatın dışına itilmiştir. Bu karar, dönemin dönüşüm projesinin bir yansımasıydı. Ancak kurumsal denetimin ortadan kalkması, bu ihtiyacın yok olması anlamına gelmiyordu. Toplumun manevi ve sosyal ihtiyaçları varlığını sürdürdü; yalnızca bu ihtiyaçları karşılayacak denetimli ve meşru yapılar ortadan kalkmış oldu. Bu boşluk, beraberinde bazı sorunları getirdi ve bu sorunların izleri günümüze kadar uzanmaktadır.

Tüm bu süreçte yalnızca kurumsal bir dönüşümle sınırlı kalmamış; beraberinde derin bir kültürel kopuşu da getirmiştir. Tekke musikisi, tasavvuf edebiyatı, ahlak, adap geleneği ve irfan kültürü gibi yüzyıllar boyunca toplumsal hafızayı besleyen manevi miras, kurumsal zeminini yitirdikçe zayıflamış ve büyük ölçüde toplumsal bellekten silinmeye yüz tutmuştur. Ne var ki bu miras tamamen yok olmamış; tekke ve zaviyelerin kapatılması, tarikatların yasaklanması bu birikimi ortadan kaldırmak bir yana, onu görünmez kılmış ve yeraltına taşımıştır. Resmi zemini elinden alınan bu gelenek, denetim dışı ve kuralsız yapılar içinde varlığını sürdürmeye devam etmiş; böylece kültürel kopuş, aynı zamanda bir denetimsizlik ortamının da habercisi olmuştur. Bugün yaşadığımız tarikat istismarları, dinî bilgi kirliliği, sahte şeyhlik olgusu ve cemaat kaynaklı mağduriyetler bu tarihsel kırılmanın gecikmeli ama kaçınılmaz sonuçları olarak okunabilir. Geçmişte kurumsal çerçevesinden koparılan bu yapılar, günümüzde toplumsal yaralar açan denetimsiz odaklara dönüşmüş; tarihin görmezden geldiği sorun, bugünün gündemine ağır bir fatura olarak yansımıştır.

Yasaklama ve tasfiye süreçleri, tarikat mensupları ve tasavvuf geleneğine mensup bireyler üzerinde kalıcı bir mağduriyet algısı ve dışlanmışlık duygusu bırakmıştır. Bu psikolojik kırılma yalnızca bireysel düzeyde kalmamış; zamanla kolektif bir tepkisel dinî kimliğin inşasına zemin hazırlamıştır. Baskı ve dışlanma deneyimi, söz konusu çevrelerde savunmacı, içe kapanık ve sorgulama yerine sadakati ön plana çıkaran bir dinî tutumun yerleşmesine yol açmış; bu durum ise ironik biçimde bu yapıları dış eleştiriye ve iç sorgulamaya kapalı hale getirmiştir.

Din-devlet ilişkisindeki gerilim ve katı laiklik uygulamalarının inanç sahipleri tarafından bir baskı politikası olarak yaşanması, iki önemli sonucu da beraberinde getirmiştir: Bireylerde devlete yönelik bir mesafe ve güvensizlik tutumunun yerleşmesi ve bu güvensizliğin bir yansıması, reaksiyonu olarak  gayri resmi dinî yapılara olan aidiyet duygusunun güçlenmesidir. Devletin dışladığı yerde cemaat kucaklamış; bu durum söz konusu yapıların meşruiyet zeminini daha da sağlamlaştırmıştır. Örneğin 15 Temmuz darbe girişimi yapan malum yapı, muhafazakâr gençlerin askeri eğitimden dışlanmasını bir fırsat olarak görmüş; bu dışlanmışlık duygusunu körükleyerek söz konusu gençleri kendi sinsi amaçları için birer araç hâline getirmiştir.

Öte yandan bu dönemde din eğitimine ilişkin kurumsal kanalların işlevsiz kılınması, bireylerin dinî bilgi ve rehberlik ihtiyaçlarını gayri resmi yapılar aracılığıyla karşılamalarına zemin hazırlamış; cemaat oluşumlarını bu boşluğu dolduran temel odaklar haline getirmiştir. Örneğin Kuranı Kerim öğretiminin yasaklanması farklı cemaatlerin (Süleymancı, Nurcu vb.) doğmasına da neden olmuştur. O gün yaşam hakkı tanınmayan tarikatlar günümüzde cemaat şekline dönüşmüştür.

Dolayısıyla insanlar bu tür ihtiyaçlarını meşru ve denetimli kanallar aracılığıyla gideremediklerinde, farklı arayışlara yönelmektedirler. Bu durum, söz konusu yapıların yeraltına çekilmesine ya da gizli bir biçimde işlevini sürdürmesine zemin hazırlamaktadır. Denetim mekanizmalarının dışına çıkan bu yapılar ise zamanla çok daha ciddi sorunları beraberinde getirmiştir. Şeffaflıktan uzak, kapalı hiyerarşilere dayanan ve hesap verebilirlikten yoksun bir ortamda bazı yapılar; istismara, manipülasyona ve bireyi derinden zedeleyebilecek risklere açık hale gelmiştir. Dolayısıyla asıl sorun, bu tür yapıların var olması değil; denetlenebilir, şeffaf ve meşru bir zemine oturtulamamış olmasıdır.

Sonuç olarak, tekke ve zaviyelerin kapatılması toplumun dinî, manevî ve sosyal ihtiyaçlarını ortadan kaldırmamış; bu ihtiyaçların denetimsiz ve gayri resmî yapılar aracılığıyla karşılanmasına zemin hazırlamıştır. Sorun, bu yapıların varlığından çok şeffaf, hesap verebilir ve hukukî denetime açık bir çerçeveye sahip olmamalarıdır. Kalıcı çözüm; dinî özgürlükleri korurken istismarı önleyen, nitelikli din eğitimini ve kültürel mirası destekleyen dengeli bir yaklaşım geliştirmektir.

Prof. Dr. Vehbi Ünal / Haber7