Yeterli dinî bilgiden yoksun olan bireyler, karşılaştıkları dinî yapıları ve grupları değerlendirebilecek bir ölçütten de yoksundur. Bu bilgi ve ölçüt eksikliği, istismarcı yapıların söz konusu bireyleri kolaylıkla etkilemesine ve manipüle etmesine zemin hazırlamaktadır. Sahih bilgi yerine kulaktan dolma bilgilerin yayılması, kurumsal ve açık dinî rehberlik zayıflayınca bazı çevrelerde hurafe, yanlış yorum veya ehliyetsiz kişilerin öne çıkmasına neden olmuştur.

Bu noktada asıl sorun, istismarcı yapıların kendiliğinden ortaya çıkması değil; onları besleyen koşulların bizzat üretilmiş olmasıdır. Dolayısıyla meseleye yalnızca bu yapılarla mücadele eden bir güvenlik sorunu olarak değil, aynı zamanda dinî bilginin ve kurumsal rehberliğin yeniden inşasını gerektiren yapısal bir sorun olarak bakmak gerekmektedir.

Bu süreçte en büyük zararı, samimi dindarlar ve dinin bizzat kendisi görmektedir. İnsanlar çoğu zaman dini, onu temsil ettiği iddia edilen kişi ve yapılarla özdeşleştirmektedir. Oysa din ile din anlayışı; İslam ile Müslümanın tutumu birbirinden ayrı şeylerdir. Bir temsilcinin zafiyeti, temsil ettiği hakikati zedelemez ancak zihinlerde bu ayrım her zaman net biçimde kurulamamaktadır. Dolayısıyla yaşanan her istismar, her çöküş ve her hayal kırıklığı, yalnızca o yapıya değil dine duyulan güvene de bir darbe olarak yansımaktadır. Bu da belki de en ağır bedeldir: Hakikatin, onu layıkıyla taşıyamayanlar yüzünden sorgulanır hale gelmesidir.

Bugün muhafazakâr aile çocuklarının bile bu tür yapılanmalardan uzak durması, geçmişte yaşanan acı istismarların toplumsal bellekte ne denli derin izler bıraktığının bir göstergesi değil mi?

Bugün Müslümanların ve dini grup liderlerinin belki de en derin yarası, inandıkları davayı layıkıyla temsil edememeleridir. Sorun, inanç eksikliği değildir; inancı içselleştirme, yaşama ve çevreye yansıtma zafiyetidir. Söylem ile eylem arasındaki bu derin uçurum, hem bireyin iç dünyasında hem de toplumun gözündeki güven ve itibar kaybında ağır sonuçlar doğurmaktadır. Örneklik, dini liderliğin belki de en kritik boyutudur; zira insanlar yalnızca söyleneni değil, yaşananı takip eder. Bu noktada ciddi bir zafiyet içinde olduğumuz açıktır.

Günümüzde bu yapıların büyük çoğunluğunun, gençlere ve topluma ulaşma misyonundan giderek uzaklaştığı da aşikârdır. Asıl amaç olan insana hizmet yerini, yapıyı koruma ve güçlendirme kaygısına bırakmıştır. Grup içi çatışmalar, anlaşmazlıklar ve bölünmeler de bu sapmanın somut göstergeleridir zira içe kapanan bir yapı, enerjisini dışa değil kendine harcar.

Bu yapıların en kritik risklerinden biri ise siyasi yapılarla giderek iç içe geçmeleridir. Siyasetle kurulan bu organik bağ, bir yandan grupların kendi içinde parçalanmasına zemin hazırlarken öte yandan toplumun bu yapılara duyduğu güveni ve bakışı derinden zedelemektedir.

Dini hizmetin maddi ve ekonomik bir altyapıya ihtiyaç duyduğu elbette inkâr edilemez. Ancak bugün pek çok yapıda bu denge tersine dönmüş; ekonomi, dini hizmetin bir aracı olmaktan çıkarak onun önüne geçmiştir. Araç amaç haline geldiğinde ise hizmetin ruhu kaçınılmaz olarak yitirilmektedir. Zeminin madde lehine kaydığı ve “kalbin/gönlün” önüne geçtiği bir yapıda ne derviş yetişir ne din yaşanır. Cemaatin kimi müntesipleri, hayır veya hizmet amacıyla toplanan bağışların bu yollara değil de ticari bir yapıya aktarılacağını bilselerdi, zannederim vermezlerdi. Paranın olduğu yerde menfaat vardır. Tarikat ve cemaat, menfaat üzerine değil ortak inanç ve hizmet üzerine yapılanmalı; alıcı değil verici, toplayıcı değil dağıtıcı olmalıdır. Tarihimiz bunun güzel örnekleriyle doludur; vakıf eserlerine bakıldığında bu durum her yerde görülebilir. Günümüzde parayla ve şirketle anılan cemaatler, gerek bireysel gerekse toplumsal düzeyde ciddi biçimde sorgulanmakta aynı zamanda cemaatin kendi içinde de liderin kaybıyla birlikte parçalanmaya sürüklenmektedir.

Diğer taraftan lider merkezli cemaatleşmelerde lidere itirazsız teslimiyet ve yapılan olumsuz işlerde bile hikmet aramak, bireyi düşünen değil itaat eden bir varlığa dönüştürür. İnananların dinî duyguları üzerinden servet kazanmak, Allah adına yapılan en büyük sahtekârlıklardan biridir; zira bu, kutsalı metaya, inancı pazara dönüştürmektir. Para ve güce sahip olundukça üyeler artık inanan değil yatırımcı gibi davranmaya başlar; "Allah rızası" lafzı kurur, "cemaat menfaati" lafzı büyür. Temsil konusundaki tüm bu yanlışlıklar gençleri dinî değerlerden soğutmakla kalmaz bir nesli kaybetmenin en sessiz ve en kalıcı yolu hâline gelir.

Özetle; insan, anlam arayan bir varlıktır. Bu arayış ne moderniteyle başlamış ne de yasaklarla bitmiştir. İnsanın manevi ihtiyacı, bireyin varoluşuna işlenmiş kadim bir gerçekliktir; onu yok saymak değil, doğru zeminde karşılamak gerekmektedir.

Tarih bize şunu öğretmiştir: Bir ihtiyacı bastırmak, onu ortadan kaldırmaz; yalnızca denetim dışına taşır. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan kırılma, bu gerçeği acı bir biçimde gözler önüne sermiştir. Kurumsal çerçevesini yitiren manevi ihtiyaç, denetimsiz ve hesapsız yapılar içinde varlığını sürdürmüş; zamanla istismarın, manipülasyonun ve toplumsal yaraların kaynağına dönüşmüştür.

Bugün yaşadığımız sorunlar ne tesadüfün ne de kendiliğinden gelişen olayların sonucudur. Bunlar, yüz yıl önce verilen kararların gecikmeli faturalarıdır. Dolayısıyla çözüm de bu tarihin derinliğinde aranmalıdır.

Asıl mesele şudur: Cemaatler var olmaya devam edecektir. Çünkü insanın anlam, aidiyet, rehberlik ve dayanışma ihtiyacı var olmaya devam edecektir. O halde yapılması gereken şey bu yapıları inkâr etmek ya da yalnızca onlarla mücadele etmek değil; onları şeffaf, denetlenebilir ve meşru bir zemine oturtmaktır. Din eğitimini güçlendirmek, kurumsal rehberliği yeniden inşa etmek ve bireyi bu yapılar karşısında bilinçli ve donanımlı kılmak, bugünün en acil görevleri arasındadır.

Son olarak şunu hatırlatmak gerekir: Bu yazıda ele alınan sorunlar, dinin kendisinin değil; dini temsil ettiğini iddia edenlerin zafiyetlerinin ürünüdür. Din ile din anlayışını, İslam ile Müslümanın tutumunu birbirinden ayırt edemeyen bir toplum, her çöküşte inancını da sorgulamak zorunda kalır. Bu ayrımı zihinlere ve yüreklere işlemek, belki de en kalıcı ve en derin çözümdür.