Geçen hafta insanın tabiatla kurduğu ilişkinin tarihine baktık. Kadim kültürlerde tabiatın bir “ana” ve “dost” olarak görüldüğünü, yerleşik hayatla birlikte ilişkinin dostane kalmakla birlikte müdahaleye açıldığını gördük. Aydınlanma ve Sanayi Devrimi’yle tabiatın sınırsız bir hammadde deposuna dönüştüğünü, bugün ise betonlaşan şehirlerde bağın neredeyse koptuğunu konuştuk. Bu hafta bu kopuşun nedenlerinden bahsedeceğiz. Bu tarihî süreç içinde iklim krizi ve çevre sorunlarının oluşmasının nedenlerini beş başlıkta inceleyeceğiz. İlk üçü, insanın iç dünyasında yaşanan dönüşümle ilgilidir: bakışı, ahlakı ve yaşam anlayışı.

1- Zihniyet Değişimi

İnsan uzun yüzyıllar boyunca kendini doğanın bir parçası, onun emanetçisi olarak gördü. Aydınlanma ve sanayileşme ile birlikte bu bakış yerini “doğa, insanın hizmetindeki bir kaynaktır” anlayışına bıraktı. Tabiat artık saygı duyulan, hakkı gözetilen bir varlık olmaktan çıkmıştır.

17.Yüzyıl Bilimsel Devrimi ile birlikte Descartes, Bacon ve Galileo gibi düşünürler evreni ve tabiatı devasa bir “makine” olarak tanımlamaya başladılar. Tabiat; parçalarına ayrılabilir, ölçülebilir, deneylenebilir ve insan aklı tarafından kontrol edilebilir pasif bir nesneye, aracıya indirgendi.

Francis Bacon’ın “bilgi güçtür” anlayışı, doğayı anlama arayışından ziyade doğaya hükmetme ve onu fethetme arzusunu doğurdu. Tabiat artık uyum sağlanacak bir yaşam alanı değil, ehlileştirilmesi ve insan çıkarı için dönüştürülmesi gereken bir “hammadde deposu” olarak görülmeye başlandı.

Max Weber’e göre ise rasyonelleşme tezinin özü, “dünyanın büyüsünü bozmak”tır. Bu anlayışta her şey hesap edilebilir, düzenlenebilir ve sonucu önceden kestirilebilir hâle gelir; var olan her şey nicelleştirilir, ölçülür ve hesaba katılır. Oysa İbrahim Kalın’ın da ifade ettiği gibi, her şeyi hesap mantığı ile ele alırsak tüm ölçüyü ve dengeyi kaybederiz. Akıl ve mantıkla düşünmek, sevmek, saymak, adanmak, korumak, hatırlamak gibi temel insani eylemlere rakamsal, fizik ve ontik ölçülerle yaklaştığımızda bilimsel yahut doğru bir iş yapmış olmayız. Bir annenin çocuğunu emzirdiği sütü nasıl hesap edeceksin? Hesap çerçevesinden bakarsan anlamsız bir iş yapmış olursun.

Bu tarihsel süreçte varlıklar hiyerarşisinde yaşanan değişim, insanı merkeze taşımıştır. İnsanın Tanrı’ya, evrene (nesne, eşya, doğa) ve diğer insanlara bakışı da bu değişimle birlikte ciddi dönüşmüştür. Bir eksen kayması yaşanmıştır. Yeni bir doğa, yeni bir dünya ve yeni bir insan görüşü ortaya çıkmıştır. İnsanın mutlak varlıkla kurduğu bağın kopması veya biçim değiştirmesi, onu bu dünyanın geçici bir emanetçisi değil, mutlak sahibi olduğu illüzyonuna sürüklemiştir.

Aydınlanmayla birlikte insanın bakışında köklü bir değişim yaşanmış, insan kendini tüm varlığın efendisi ve sahibi olarak görmeye başlamıştır (nefsinin esiri olan birinin evrenin efendisi olup olamayacağı sorusunu şimdilik bir kenara bırakırsak). Büyük varlıklar dairesi içindeki yerini unutan insan, diğer varlıklarla ilişkisinde kendi sınırlarını aşmış, sorunların temelinde de bu sınır ihlali yatmaktadır. Çünkü insan, kendi dışındaki varlıklarla nasıl bir ilişki kuracağını bilmemektedir. Tabiat, kendisine emanet edilen bir varlık olmaktan çıkmış, insanın emrine sunulmuş, dilediği gibi kullanılan bir nesneye dönüşmüştür. Merkeze yerleşen (tanrılaşan) insan her şeyi kendi boyunduruğu altına alarak tabiatı sömürülen bir araç olarak görmeye başladı. Bugün yaşadığımız çevresel felaketlerin ve iklim değişikliğinin kaynağı, insanın tabiatı denetim altına alma arzusundan başka bir şey değildir. Kendini tabiatın sahibi ve efendisi gören insan, sınır koymayı da unutmuştur. Onun gözünde ağaç “kereste”, nehir “enerji kaynağı”, toprak “arsa”dan ibarettir.

Ayrıca insan dışındaki canlıların (hayvanlar, bitkiler, mikroorganizmalar) yaşam alanlarının yok edilmesi de suç ya da ayıp olarak görülmekten çıkmış, “kalkınmanın doğal bedeli” olarak normalleştirilmiştir. Kendi dışındaki her şey kullanışlı bir hammaddeye indirgenmiştir. Oysa kadim kültürlerde ve İslam düşüncesinde yeryüzü bir emanettir; insan da onun halifesidir, yani sorumlu olandır. Bu sorumluluk bilinci zihinden silindiğinde, tabiata zarar vermek vicdanı rahatsız etmeyen sıradan bir eyleme dönüşmüştür.

Emanet bilincinin pratikteki ölçüsünü ise Hz. Peygamber’in (s.a.v.) öğütlerinde görürüz. O, akan bir nehir kenarında bile abdest alırken suyun israf edilmemesini tavsiye etmiş, suyun bol olmasının onu harcama hakkı vermediğini hatırlatmıştır. Kıyametin koptuğu bir anda bile elinde bir fidan olanın onu dikmesini istemiş, böylece son nefese kadar çalışmayı, yeşertmeyi ve iyiliği sürdürmeyi bir sorumluluk olarak görmüştür. Savaş gibi her şeyin yıkıma açık olduğu bir ortamda bile ağaçların kesilmemesi, meyveli ağaçların yakılmaması, hayvanlara zarar verilmemesi emredilmiştir. Bu tutum, tabiatın insanın sınırsızca kullanabileceği bir mal değil, kendisine emanet edilmiş bir varlık alanı olduğunu gösterir.

Bu ölçü unutulunca neler değiştiğine bakalım. Tabiatın canlılık ve kutsallık vasfını kaybetmesi, insanın doğaya müdahale ederken hissettiği çekinceleri kaldırdı. Ağaç kesmek ya da nehrin yatağını değiştirmek artık kutsal bir sorumluluk değil, teknik bir mühendislik işlemine dönüşmüştür.

İnsan bu dünya yolculuğunda bir yolcu veya misafir gibi değil de sanki kalıcı bir ev sahibiymiş gibi davrandığında, hem ev sahibini (yaratıcıyı ve tabiatı) incitir hem de sınırlarını ve nerede durması gerektiğini unutur. Bugünkü modern insanın hâli tam da pusulasını şaşırmış, hududunu bilmeyen bu yolcunun durumunu gözler önüne sermektedir.

Ama yaşadığımız şu günlerde görüyoruz ki büyüsü bozulan, hesaplanabilen ve sonucu öngörülen dünyanın ekseni, temeli kaymak üzere, bu hesabın tutmadığı anlaşılmaktadır.

Bu hesabın tutmayacağını sezenler, aslında modern dünyanın kendi içinden de çıkmıştı. Jean-Jacques Rousseau, daha on sekizinci yüzyılda ilerleme ve medeniyet adına insanın hem kendi özünden hem de tabiattan koptuğuna dikkat çekmiş, bu yüzden “doğaya dön” diyen bir düşünür olarak anılmıştır. Onun çağrısı, tabiatın sahibi ve efendisi olmaya çalışan insana, aslında bu bütünün bir parçası olduğunu hatırlatmaktadır. Bugün bu çağrının anlamı daha da derinleşmiştir. Tabiata dönmek, geçmişin şartlarına geri gitmek değil, ona karşı tutumumuzu, yani sahiplenme ve tüketme anlayışımızı değiştirmektir.

Tabiata bakışımızı, düşünce ve zihniyet dünyamızı değiştirmediğimiz sürece, durumun her gün biraz daha kötüye gideceği aşikârdır. Evrenin efendisi olmak yerine onun dostu, yoldaşı, varlığın bir parçası olabilseydik, dünyamızın bugünkünden çok farklı olacağını düşünüyorum.

2- Ahlaki Yozlaşma

Zihniyetteki bu değişim, kaçınılmaz olarak ahlakı da etkiledi. Zihinsel değişim, ahlaki değerlerde de kırılmaya yol açtı. Geleneksel ahlak sistemleri insanı tabiata karşı sorumlu tutarken, modern çağda seküler etik anlayışı yalnızca “insan-insan” ilişkisine sıkıştırıldı ve benmerkezci bir hal aldı. Dolayısıyla bu durum bir ormanın değeri, barındırdığı ekosistemle değil, üreteceği kereste miktarı veya imara açılacak arsa değeriyle ölçülür oldu. Tabiattaki tüm canlılar ve unsurlar, yalnızca insana fayda sağladıkları sürece değerli sayılmaya başlandı.

Diğer taraftan günümüz insanı, kendi konforu ve anlık yüksek yaşam standardı uğruna, henüz doğmamış çocuklarının ve torunlarının temiz su, soluyabilecekleri hava ve verimli toprak hakkını gasp etmekte, böylece hem bir hak ihlaline hem de ahlaki bir çöküşe sebep olmaktadır.

Buna ilaveten ahlaksızlığın bir diğer yüzü ise küresel ısınmaya ve kirliliğe neden olanların çoğunlukla gelişmiş zengin ülkeler iken; kuraklık, kasırga ve açlık gibi bedelleri ödeyenlerin çoğunlukla yoksul coğrafyalar ve gelişmekte olan ülkeler olmasıdır.

İnsanın doyumsuz hırsı, varlıklar zincirinden her gün yeni bir halkayı koparmakta; bu da doğanın dengesinin bozulmasına yol açmaktadır. Oysa evren, ilahî bir ölçü üzerine kurulmuştur: “Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” (Kamer, 54/49) Bu ölçünün çiğnenmesi ise sonuçsuz kalmamaktadır. İlahî irade, tabiata yönelik bu sorumsuz davranışların hem sonucunu hem de cezasını şöyle bildirmektedir: “İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde düzen bozuldu; böylece Allah -dönüş yapsınlar diye- işlediklerinin bir kısmını onlara tattırıyor.” (Rûm, 30/41) Bugün yaşadığımız çevresel felaketlerin altında, insanın bu sorumsuz tutumu yatmaktadır.

Tabiat, ihtiyaca yetecek kadarını fazlasıyla sunmakta ancak insanın hırsını doyurmaya yetmez. Açgözlülük, “bana yeter” diyebilme erdemini kaybettiğimizde başlar. Bir tüccarın daha fazla kâr için atığını dereye boşaltması, bir müteahhidin son yeşil alanı betonlaştırması, bir kişinin ihtiyacından fazlasını biriktirmesi aynı hastalığın farklı yüzleridir. Bu durum bana Tolstoy’un meşhur hikâyesini hatırlatmaktadır: Daha fazla toprak uğruna gün boyu koşan köylü Pahom, sonunda yalnızca mezarına yetecek kadar toprağa sahip olabilmiştir. İnsanın gerçek ihtiyacı çoğu zaman, hırsının ona söylediğinden çok daha azdır.

Tolstoy’un “İnsana Ne Kadar Toprak Gerekir?” adlı hikâyesinin kahramanı Pahom, geçimini topraktan sağlayan sade bir köylüdür. Bir gün, “elimde yeterince toprak olsaydı şeytandan bile korkmazdım” der. Bu sözü duyan şeytan, onun hırsını beslemeye karar verir. Pahom bir parça toprak satın alır, ama kısa sürede o da yetmez. Her edindiği, yenisinin iştahını açar. Huzuru, komşularıyla ilişkisi ve kanaati, toprak hırsının gölgesinde kaybolur gider.

Sonunda Başkurtların topraklarında bir teklifle karşılaşır: Güneş doğarken yola çıkacak, gün batmadan başladığı noktaya dönecek ve yürüyerek çevirdiği bütün toprak onun olacaktır. Pahom sabahın ilk ışığıyla yola çıkar. “Biraz daha ileri gidersem biraz daha fazla toprak olurum” diyerek yönünü her seferinde uzağa kaydırır. Öğle olur, dinlenmez. Güneş alçalırken geç kaldığını fark eder ve bütün gücüyle başladığı yere doğru koşmaya başlar. Tam gün batarken çıkış noktasına ulaşır ve toprağı kazanır; ama o anda yere yığılır ve ölür. Hizmetkârı ona bir mezar kazar. Pahom’un ömrü boyunca peşinden koştuğu toprağın sonunda ona yetecek kadarı, başından ayağına birkaç karıştır.

Pahom’un hikâyesi yalnızca bir köylünün değil, doyumsuz insanın hikâyesidir. Biz de yeryüzünün her karışını almaya çalışırken, aslında nefesimizi tüketiyoruz. Hırs arttıkça vicdan körelir, “benden sonrası tufan” anlayışı yerleşir. Hâlbuki ahlak, yalnızca insanlar arası ilişkileri değil, insanın tüm varlıkla kurduğu ilişkiyi düzenler. Gelecek nesillerin hakkı, hayvanların ve bitkilerin hakkı da bu ahlakın kapsamındadır. Çevre sorunlarını çözmek için teknoloji ve yasalar elbette gereklidir, ama gönlü doymayan bir insan ne teknolojiyle ne yasayla dizginlenebilir. Çözüm, kanaati ve sorumluluğu yeniden inşa etmekten geçer.

3- Maddeci Yaşam: “Var Olmaktan” “Sahip Olmaya” Geçiş

Ahlaki değerler zayıflayınca ortaya çıkan boşluk, yaşam anlayışını da değiştirdi. Modern insan, hayatın anlamını giderek görünen, dokunulan, sahip olunan şeylerde aradı. Başarı; makam, mülk ve konforla ölçülür oldu. Mutluluk “daha çok şeye sahip olmak” demek hâline geldi. Manevi değerler ikinci plana itilince boşalan yeri maddi tatminler doldurmaya çalıştı, ama madde hiçbir zaman ruhu doyurmadı. Bu yüzden insan daha çok edinmeye, daha çok üretmeye, daha çok harcamaya yöneldi. İnsanoğlu ahlaki ve manevi değerlerden boşalan alanı, nesnelerle, eşyalarla doldurulmaya çalışmaktadır.

Bu yeni anlayışta insanın kendi içsel erdemleri (ahlak, bilgelik, huzur, toplumsal bağlar) yerine, sahip olduğu otomobil, oturduğu ev, giydiği marka ve elindeki teknolojik cihazlar üzerinden tanımlandığı bir sistem kuruldu. Eşyalar artık ihtiyacı karşılamak için değil, toplumsal statü ve güç gösterisi için biriktirilmeye başlandı.

Psikanaliz ve sosyal psikolog Erich Fromm’un ifadesiyle insanlık, “olmak” üzerine kurulu bir yaşam felsefesinden “sahip olmak” üzerine kurulu bir hayata dönüşüm yaşadı. Onun ifadesi ile “eğer insan yalnızca “sahip olduğu” şeylerden ibaretse, onları yitirdiğinde, kendini de yitirecek, kim olduğunu bilemeyecektir. Böylece yaşamı yanlış kurmanın sonucunda ortaya yenilmiş, moralsiz, yıkık ve acınacak bir insan çıkar. “Olmak” kavramında ise sahip olunan şeylerin kaybedileceğinden doğan endişe ve korku yoktur. Olduğum gibiysem ve kişiliğim “olmak” tarafından belirleniyorsa kimse benden bunu alamaz ve kişiliğimin yıkılması tehlikesi de doğmaz. Odak noktamı ve davranışlarımı yönlendiren güdüleri, kendi içimde bulurum”.

Modern insanın yaşadığı yalnızlık, yabancılaşma ve varoluşsal boşluk duyusu; sürekli yeni bir şeyler satın alma (alışveriş terapisi) davranışı ile geçici olarak bastırılmaya çalışılmaktadır. Ancak nesneler içsel boşluğu dolduramadıkça, daha fazla nesne/eşya biriktirme arzusu bir bağımlılığa dönüşmektedir.

René Guénon’un belirttiği gibi, “maddenin kaba gücünü yularından çözenler, artık dizginleyemedikleri bu gücün ayakları altında ezilecektir”. Üretimde süren yarış, maddenin tek doyum aracı hâline geldiği için, daha fazla paraya sahip olma tutkusunu doğurmaktadır. İlerleme, gelişme ve büyüme de yalnızca madde ve tüketimle ölçüldüğü için, bu düzen baştan sona maddeci bir zihniyetin ürünüdür. Bu zihniyetin içinde yetişen günümüz insanı, madde ve eşyayla uyutulan, uyuşturulan bir varlık hâline gelmiştir. Her yeni satın alma ona geçici bir tatmin vermekte fakat içindeki boşluğu doldurmak yerine daha da derinleştirmektedir. Böylece insan, sorgulamayı bırakıp tüketmeye, durup düşünmeyi bırakıp koşturmaya razı edilmiştir.

Kalabalık şehirlerde renkli, albenili, dijital, suni bir hayatı gerçek yaşam zanneden insan topraktan, mevsimlerden ve tabiatın dingin ritminden koparak, insanın doğadaki tahribatı “kendi evinde yaşanan bir yıkım” olarak hissetmesini engellemekte, yaşadığı anlam krizini bile fark edememektedir.

Maddenin peşinde koştukça ve gürültünün tantanasında kayboldukça güneşin ısıtan fısıltısını, rüzgârın ağıt gibi uğultusunu, yağmurun ipil ipil dökülen duasını, kuşların kulağımıza bıraktığı sırları, toprağın dillenmeyen hasretini, suyun şırıl şırıl akan türküsünü, çiçeğin ruhumuza işleyen kokusunu, denizin sonsuzluğa açılan çağrısını, kısacası evrenin bize uzattığı bütün mesajları duyamıyor, göremiyor, hissedemiyoruz.

Prof. Dr. Vehbi ÜNAL