Sırbistan’da yaşanan gelişmeler ve akabinde seçimler bir toplumsal protestonun nasıl geniş çaplı bir siyasi harekete dönüşebileceğini ve bu hareketin iktidar dengelerini nasıl değiştirebileceğini gösteren önemli bir örnek oldu.

1 Kasım 2024’te Novi Sad kentindeki tren istasyonunun beton sundurmasının çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesi Sırbistan’daki siyasi krizin görünen başlangıç noktasıydı.

Facia kamu altyapısının güvenliği ve denetim süreçleri üzerine tartışmaları başlatırken yolsuzluk iddialarını ve yöneticilerin hesap verebilirliğine ilişkin sorunları da gündemin merkezine taşıdı.

Öğrencilerin öncülük ettiği protestolar zaman içinde üniversitelerin dışına çıkarak farklı toplumsal kesimlerin katıldığı geniş bir harekete dönüştü. Başlangıçta facianın aydınlatılması ve sorumluların hesap vermesi için ortaya çıkan talepler daha sonra hukukun üstünlüğü, şeffaflık ve siyasi sistemin işleyişine ilişkin daha kapsamlı bir sorgulamaya evrildi.

Elbette Sırbistan’daki hareketin büyümesini tek bir olayla açıklamak yeterli değil.  Novi Sad faciası toplumda daha önce birikmiş rahatsızlıkları görünür hâle getiren bir tetikleyici işlevi gördü.

Siyasi gücün merkezileşmesi, kamu kurumlarının bağımsızlığına ilişkin kaygılar, yolsuzluk iddiaları ve medyanın çalışma koşullarına yönelik eleştiriler protestoların daha geniş bir anlam kazanmasını kolaylaştırdı…

Ancak burada hareketin en dikkat çekici özelliği geleneksel siyasi partilerden bağımsız bir öğrenci örgütlenmesi etrafında gelişmesidir. Üniversite işgalleri, kitlesel yürüyüşler, yerel toplantılar ve dijital iletişim ağları sayesinde öğrenciler ülke genelinde eş zamanlı bir mobilizasyon sağladı.

Hareketin tek bir liderin çevresinde şekillenmemesi de farklı grupların ortak talepler etrafında bir araya gelmesini kolaylaştırdı. Öğrenciler başlangıçta belirli taleplerin yerine getirilmesini savunurken zaman içinde siyasi değişimin kurumsal düzeyde gerçekleşmesi gerektiği sonucuna yöneldi.

Unutulmamalı ki toplumsal hareketlerin geniş destek kazanması toplumun bütün kesimlerinin aynı siyasi görüşü paylaştığı anlamına gelmez. Bir hareketin katılımcıları yolsuzlukla mücadele, adalet, eğitim, ekonomik beklentiler veya demokratik standartlar gibi farklı gerekçelerle harekette yer alabilir. Bu farklı talepleri ortak bir siyasi hedef etrafında birleştirmek hareketin büyümesini sağlar ve gelecekteki yönetim anlayışı açısından da önemli bir sınav oluşturur.

Başbakan Miloš Vučević’in Ocak 2025’te istifa etmesi, protestoların siyasi sonuçlarından biri oldu. Ancak hükümet içindeki değişiklikler, protestocuların dile getirdiği kurumsal sorunların çözüldüğünü göstermiyordu. Krizin devam etmesi hareketin siyasi temsil ve seçim yoluyla değişim arayışını güçlendirdi.

25 Ekim 2026’da yapılan erken parlamento seçimi öğrenci protestoları ile başlayan hareketin geleceği açısından belirleyici bir aşama olarak görülmelidir. Nitekim Aleksandar Vučić seçim gecesi yenilgiyi kabul etti.

Bu sonuç Sırbistan İlerleme Partisi’nin 2012’den beri sürdürdüğü siyasi hâkimiyet açısından ciddi bir kırılmadır. Daha önemlisi geleneksel muhalefet partilerinin uzun süre başaramadığı iktidar değişimi hedefinin öğrenci hareketinin öncülüğündeki yeni bir siyasi oluşum üzerinden gerçekleştirmiş olmasıdır.

Bununla birlikte seçim zaferi ile demokratik dönüşüm aynı şey değildir.

Şimdi “kazanan” çoğunluğun önünde üç temel görev bulunuyor… Kamu kurumlarının bağımsızlığını güçlendirmek, yolsuzluk iddialarını hukuki süreçler çerçevesinde araştırmak ve toplumun farklı kesimlerinin beklentilerine cevap verecek bir yönetim programı oluşturmak.

Öğrenci hareketinin bir başka sınavı sokaktaki birlikteliği yönetim aşamasında da koruyabilmektir.

Protesto döneminde ortak bir hedef etrafında buluşan gruplar somut politikalar geliştirme aşamasında farklı önceliklere sahip olabilecektir. Yargı reformu, kamu harcamalarının denetimi, eğitim, istihdam ve ekonomik kalkınma gibi konularda ortaya çıkacak tercihler, yeni siyasi yapının toplumsal desteğinin devamını etkileyecektir.

Önümüzdeki aşamada Sırbistan’ın önünde birbirini dışlamayan üç temel ihtimal bulunuyor.

İlk ihtimal seçim sonucunun kabul edilmesi ve iktidar devrinin kurumsal kurallar çerçevesinde gerçekleşmesidir. Aleksandar Vučić’in ilk açıklamasını bir kabullenme olarak okursak gelişmeler can sıkıcı olmayacak… Böyle bir durumda yeni yönetim demokratik kurumları güçlendirmek ve kamu yönetiminde şeffaflığı artırmak için önemli bir fırsat yakalayabilir. Ancak bunun gerçekleşmesi parlamentodaki çoğunluğun uyumlu çalışmasına ve reformların somut sonuçlar üretmesine bağlı.

İkinci ihtimal, seçim sonuçlarının uygulanması sırasında siyasi ve kurumsal dirençle karşılaşılmasıdır. Yıllar içinde yerleşmiş idari ilişkiler, siyasi kadrolar ve ekonomik çıkar ağları, reformların önünde engel oluşturabilir. Bu durumda toplumsal beklentiler ile yönetimin uygulama kapasitesi arasında bir gerilim ortaya çıkabilir. Beklentilerin karşılanmaması, protestoların farklı taleplerle yeniden gündeme gelmesine yol açabilir.

Üçüncü ihtimal ise iktidar değişiminin dış politika tercihlerinde daha sınırlı bir dönüşüm üretmesidir. Sırbistan Avrupa Birliği üyeliğini hedeflerken Rusya ve Çin ile ilişkilerini de sürdürmeye çalışıyor. Yeni yönetimin demokratik standartlar ve Avrupa ile ilişkiler konusunda daha güçlü adımlar atması mümkün ancak enerji bağımlılıkları, ekonomik yatırımlar ve Kosova meselesi gibi yapısal başlıklar dış politika değişiminin sınırlarını belirlemeye devam edecektir. Dolayısıyla iç siyasetteki değişimin ülkenin bütün dış politika yönelimlerini kısa sürede dönüştüreceği varsayılmamalıdır.

Sırbistan deneyimi başka ülkelerdeki toplumsal hareketleri anlamak bakımından üç önemli sonuç ortaya koyuyor.

İlk olarak, kamu güvenliğini ilgilendiren bir facia devletin şeffaflığı ve hesap verebilirliği konusunda zaten var olan sorunlarla birleştiğinde geniş çaplı siyasi sonuçlar doğurabilir. Burada belirleyici olan olayın kendisinden çok kurumların olaya nasıl karşılık verdiği ve toplumun sorularına ne ölçüde cevap verebildiğidir.

İkinci olarak, genç kuşaklar geleneksel siyasi partilerin dışında örgütlenerek etkili bir toplumsal aktöre dönüşebilir. Dijital iletişim araçları, üniversite ağları ve yatay örgütlenme biçimleri hareketlerin kısa sürede geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırmaktadır. Bununla birlikte dijital görünürlük, kalıcı siyasi örgütlenme ve yönetim kapasitesinin yerini tutmaz.

Üçüncü olarak, protestoların seçim başarısına dönüşmesi demokratikleşmenin tamamlandığı anlamına gelmez. Kalıcı dönüşüm bağımsız yargı, hesap verebilir kamu yönetimi, özgür medya, adil seçim koşulları ve temel hakların korunması gibi kurumsal güvencelerle mümkündür. Bu güvenceler kurulmadığında iktidar değişebilir ancak yönetim anlayışındaki temel sorunlar devam edebilir.

Sırbistan’daki tüm bu gelişmeler Batı Balkanlar’ın siyasi istikrarı ve bölgesel ilişkiler bakımından önem taşımaktadır.

Sırbistan Türkiye’nin bölgedeki ekonomik ve diplomatik ilişkilerinde etkili bir aktördür. Bu nedenle yeni dönemin dış politika tercihleri bölgesel iş birliği ve Balkanlar’daki güç dengeleri açısından yakından izlenmelidir.

Bununla birlikte Sırbistan’daki hareketi başka ülkelere doğrudan aktarılabilecek bir model olarak değerlendirmek doğru olmaz. Her ülkenin toplumsal yapısı, siyasi kurumları, ekonomik koşulları ve tarihsel deneyimi farklıdır.

Sırbistan’da yaşananlar bize toplumsal hoşnutsuzluğun örgütlü bir harekete ve seçim yoluyla siyasi değişime dönüşebileceğini gösteriyor.

Ancak bu sürecin gerçek başarısı yeni aktörlerin iktidara gelmesiyle değil kamu kurumlarının işleyişinde ne ölçüde kalıcı iyileşme sağlandığıyla ölçülecektir.

Diğer ülkeler için temel ders de budur… Toplumsal taleplerin siyasi sonuç üretmesi önemlidir ve bu sonuçların demokratik, hukuki ve kurumsal bir dönüşüme yol açması ise çok daha belirleyicidir.