Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) 13. Zirvesi’nin Ankara’da gerçekleştirilmesi, Türk dünyasının uluslararası sistemdeki konumunu ve gelecek hedeflerini değerlendirmek açısından önemli bir fırsat sundu.

“Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” mottosuyla düzenlenen zirvede Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın dile getirdiği, “Dilde birlik, ortak hazinemizi yaşatmak, geliştirmek ve birbirimizi aracısız anlayabilmektir. Fikirde birlik, ortak hedefler etrafında kenetlenmek ve müşterek bir strateji geliştirebilmektir. İşte birlik ise sözümüzü eyleme, irademizi esere, kararlarımızı neticeye dönüştürebilmektir.” yaklaşımı Türk dünyasının ortak gelecek vizyonunu özlü biçimde ortaya koymuştur.

Malum zirvenin asıl önemi Türk devletleri arasındaki tarihî, kültürel ve dilsel yakınlığın siyasi, ekonomik, bilimsel ve stratejik alanlarda somut işbirliklerine dönüştürülmesi yönündeki iradeyi güçlendirmesini hedeflemesidir.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından 1992 yılında Ankara'da başlayan Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirveleri zaman içerisinde kurumsal bir yapıya dönüşmüştür.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan'ın 2009 yılında imzaladığı Nahçıvan Anlaşması ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi kurulmuş, 2021 yılında İstanbul Zirvesi'nde teşkilatın adı Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirilmiştir. Özbekistan'ın tam üyeliği, Türkmenistan, Macaristan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin gözlemci statüleriyle teşkilatın coğrafi ve kurumsal kapsamı genişlemiştir.

TDT'nin önemi öncelikle Avrasya coğrafyasındaki stratejik konumundan kaynaklanmaktadır. Türkiye'den Orta Asya'ya uzanan bu geniş coğrafya, Avrupa ile Asya arasındaki ticaret ve enerji güzergâhlarının önemli bir bölümünü kapsamaktadır. Azerbaycan'ın Güney Kafkasya'daki konumu, Kazakistan ve Türkmenistan'ın enerji kaynakları, Özbekistan'ın üretim ve nüfus potansiyeli, Türkiye'nin sanayi ve ulaştırma kapasitesi ortak ekonomik gelişme bakımından önemli imkânlar sunmaktadır.

Küresel güç rekabetinin yoğunlaştığı, tedarik zincirlerinin yeniden şekillendiği ve enerji güvenliğinin önem kazandığı günümüzde Türk devletlerinin ortak hareket etme kapasitesi giderek daha fazla önem taşımaktadır.

Bu bakımdan TDT üye ülkelerin uluslararası meselelerde istişare edebilecekleri, ortak çıkarlarını geliştirebilecekleri ve bölgesel istikrara katkı sunabilecekleri bir platform niteliğindedir.

Teşkilatın bugüne kadar ortaya koyduğu kurumsal birikim de dikkate değerdir. TÜRKSOY, TÜRKPA, Türk Akademisi, Türk Kültür ve Mirası Vakfı ve Türk Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği gibi kuruluşlar, kültürden parlamenter ilişkilere, bilimden ekonomiye kadar farklı alanlarda işbirliğini geliştirmektedir. 2021 yılında kabul edilen Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi ise teşkilatın uzun vadeli hedeflerini ortaya koyan temel stratejik çerçeveyi oluşturmaktadır.

Ekonomik işbirliği açısından Türk Yatırım Fonu'nun kurulması önemli bir gelişmedir. Fonun ortak altyapı, sanayi, teknoloji ve lojistik projelerine finansman sağlayabilecek etkin bir mekanizmaya dönüşmesi teşkilatın ekonomik bütünleşme kapasitesini artıracaktır.

Bu çerçevede Çin'den Orta Asya'ya, Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan ve Türkiye'ye, oradan Avrupa'ya uzanan Orta Koridor'un geliştirilmesi özel önem taşımaktadır.

Demiryolu bağlantılarının güçlendirilmesi, gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması ve lojistik altyapının bütünleştirilmesi Türk devletlerinin küresel ticaretteki konumunu güçlendirebilir.

Türk dünyasının geleceği açısından bilim ve yükseköğretim işbirliği de stratejik bir öncelik olarak ele alınmalıdır. Üniversiteler arasında öğrenci ve akademisyen hareketliliğinin artırılması, ortak lisansüstü programların açılması, bilimsel araştırma fonunun oluşturulması ve stratejik alanlarda ortak araştırma merkezlerinin kurulması gerekmektedir.

Yapay zekâ, biyoteknoloji, enerji, tarım teknolojileri, sağlık ve savunma sanayii gibi alanlarda geliştirilecek ortak çalışmalar Türk dünyasının teknoloji üretme kapasitesini artıracaktır.

Ankara'da gerçekleştirilen 13. Zirve Türkiye'nin dönem başkanlığını devralması bakımından da özel bir anlam taşımaktadır.

Türkiye 1992 yılında başlayan zirveler sürecinden Nahçıvan Anlaşması'na ve Türk Devletleri Teşkilatı'nın kuruluşuna uzanan tarihsel yolculukta öncü ülke olmuştur. Dönem başkanlığının Türkiye'ye geçmesi bu tarihsel sorumluluğun yeni bir aşamaya taşınması anlamına gelmektedir.

Türkiye'nin diplomatik kapasitesi, sanayi ve teknoloji birikimi, ulaştırma altyapısı ve Avrupa, Kafkasya, Orta Doğu ile Orta Asya arasındaki stratejik konumu, teşkilatın ortak hedeflerinin hayata geçirilmesine önemli katkılar sunabilecek niteliktedir.

Ancak dönem başkanlığının başarısı toplantıların sayısından veya ortaya konulan siyasi söylemlerden ziyade alınan kararların uygulanması ve ortak projelerin somut sonuçlar üretmesiyle ölçülecektir.

Bu nedenle Türkiye'nin önümüzdeki dönemde Türk Dünyası 2040 Vizyonu'nun uygulama kapasitesini güçlendirmesi, Türk Yatırım Fonu'nun etkinliğini artırması, Orta Koridor projelerine ivme kazandırması ve bilimsel işbirliğini kurumsallaştırması önem taşımaktadır.

Türkiye'nin öncü rolü bütün üye devletlerin egemen eşitliğini ve ortak karar alma iradesini güçlendiren kapsayıcı bir anlayışla yürütülmelidir.

TDT'nin önündeki temel meseleler arasında siyasi iradeyi uygulama kapasitesine dönüştürmek yer almaktadır. Üye ülkelerin farklı ekonomik imkânları, dış politika öncelikleri ve uluslararası ilişkileri dikkate alınarak ortak projelerin dengeli biçimde geliştirilmesi gerekmektedir.

Teşkilatın herhangi bir güç merkezine karşı konumlandırılmadan uluslararası hukuk, karşılıklı saygı ve çok taraflı işbirliği ilkeleri temelinde hareket etmesi de uzun vadeli etkinliği bakımından önemlidir.

Gelecek dönemde ekonomik bütünleşme, enerji güvenliği, dijital dönüşüm, ulaştırma, bilim ve teknoloji, eğitim, afet yönetimi ve kültürel işbirliği teşkilatın öncelikli çalışma alanlarını oluşturmalıdır.

Bu hedeflerin gerçekleştirilebilmesi için Türk Dünyası 2040 Vizyonu somut uygulama programlarına dönüştürülmeli ve sorumlu kurumlar, finansman kaynakları ve performans ölçütleri belirlenmelidir.

Türk Devletleri Teşkilatı ortak tarih ve kültür mirasından beslenen, ancak geleceğe yönelik stratejik hedefleriyle anlam kazanan önemli bir uluslararası işbirliği yapılanmasıdır.

Ankara'da gerçekleştirilen 13. Zirve ve Türkiye'nin dönem başkanlığını devralması bu yapılanmanın kurumsal derinliğini artırmak ve ortak hedefleri somut sonuçlara dönüştürmek bakımından önemli bir fırsat sunmaktadır.

Türk dünyasının gelecekteki uluslararası ağırlığı, sahip olduğu doğal kaynakların veya coğrafi konumun ötesinde bilim, teknoloji, üretim, ekonomik dayanışma ve kurumsal işbirliği kapasitesiyle belirlenecektir.

Ortak tarih güçlü bir başlangıç noktasıdır, ortak gelecek ise akıl, bilgi, bilim ve karşılıklı güven temelinde inşa edilecektir.

Türk Yüzyılı'nın Türk dünyası bakımından gerçek anlamı ortak geçmişin mirasını geleceğin ortak siyasi, ekonomik, bilimsel ve teknolojik gücüne dönüştürebilmekte yatmaktadır.