ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) Başkanı John Ratcliffe’in 25 Ağustos’ta Moskova’ya gerçekleştirdiği önceden duyurulmayan ziyaret, Rusya ile ABD arasındaki ilişkilerde dikkat çekici bir gelişme olarak öne çıktı.

Ziyaretin kendisi kadar zamanlaması da önemliydi. Rusya-Ukrayna savaşının beşinci yılına yaklaştığı, tarafların birbirlerinin askeri ve siyasi sınırlarını daha fazla test ettiği, Ukrayna’daki barış girişimlerinin sonuçsuz kaldığı ve Rusya-ABD ilişkilerindeki güven krizinin devam ettiği bir dönemde Ratcliffe’in Moskova’ya gelmesi, doğrudan iletişim ihtiyacının yeniden öne çıktığını gösterdi.

Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov, Ratcliffe’in Rus istihbarat yetkilileriyle görüştüğünü doğrularken, ABD’li yetkilinin Vladimir Putin ile bir araya gelmediğini açıkladı. Ancak yapılan görüşmelerin sonuçları Rusya Devlet Başkanı’na aktarıldı. Rusya Dış İstihbarat Servisi (SVR) Başkanı Sergey Naryshkin de Ratcliffe ile bir “çalışma toplantısı” gerçekleştirdiklerini ve istihbarat servislerinin yetki alanına giren konuların ele alındığını söyledi.

Görüşmelerin içeriğinin açıklanmaması ise ziyaretin etrafındaki soru işaretlerini artırdı.

Tam da bu noktada, savaşın mevcut aşamasını anlamak için daha önce Rus stratejik çevrelerinde ortaya konulan bazı değerlendirmeler önem kazanıyor.

Tırmanma riskinin arka planı

Rusya-Ukrayna savaşında bugün karşı karşıya olunan temel sorunlardan biri, tarafların yalnızca sahadaki askeri kapasiteyi değil, karşı tarafın ne kadar ileri gidebileceğini de ölçmeye çalışması.

Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın 8 Ağustos’ta Anadolu Ajansı’na verdiği röportajda savaşın “daha üst seviyeye çıkabileceği” ve tarafların ellerindeki “en üst tehdidi” kullanmak durumunda kalabileceği yönündeki değerlendirmesi bu açıdan dikkat çekiciydi.

Fidan’ın işaret ettiği nokta, uzun süren savaşın taraflar üzerindeki siyasi ve psikolojik maliyetiydi. Tarafların “burada bırakırsam kaybım çok olur” düşüncesine daha fazla kapılması, müzakere alanını daraltırken risk alma eğilimini de artırabiliyor.

Rus stratejist Andrey Bezrukov’un yaklaşımı ise bu soruna farklı bir açıdan bakıyor. Bezrukov, Moskova’nın ilan ettiği bazı kırmızı çizgilerin zaman içerisinde karşı taraf tarafından yeterince ciddiye alınmadığını ve bunun caydırıcılığın etkisini zayıflatabileceğini savunuyor.

Bu yaklaşımın merkezinde basit ancak kritik bir güvenlik problemi bulunuyor: Bir devletin kırmızı çizgileri sürekli test edilir ve karşılığının gelmeyeceği düşünülürse, karşı taraf daha ileri adımlar atmaya başlayabilir.

Fakat bunun ters yönde çalışan bir mekanizması da var. Caydırıcılığı yeniden tesis etmek amacıyla tehdit seviyesinin sürekli yükseltilmesi, karşı tarafın da daha sert karşılık vermesine yol açabilir.

Dolayısıyla mesele yalnızca kimin daha güçlü bir caydırıcılığa sahip olduğu değil, caydırıcılık ile kontrolsüz tırmanma arasındaki sınırın nerede bulunduğu.

Ratcliffe’in Moskova ziyareti tam da böyle bir ortamda gerçekleşti.

Ratcliffe neden Moskova’ya geldi?

Ziyaretin gerçek gündemi konusunda şu aşamada kesin bir açıklama bulunmuyor. Rus tarafının kamuoyuna açıkladığı çerçeve, istihbarat servisleri arasındaki temaslarla sınırlı. Ancak ziyaret sonrasında Batı medyasında farklı başlıklar gündeme geldi.

The Wall Street Journal ve diğer bazı Batılı kaynaklar, Ratcliffe’in Moskova’ya Rusya’yı NATO ülkelerine yönelik olası bir askeri girişim konusunda uyarmak amacıyla gitmiş olabileceğini öne sürdü. Özellikle Baltık ülkeleri üzerinden olası bir tırmanma senaryosu gündeme getirildi.

Bu iddialar Moskova tarafından doğrulanmadı. Kremlin, Rusya’nın NATO ülkelerine saldırmaya hazırlandığı yönündeki haberleri gerçeklikle ilgisi olmayan iddialar olarak nitelendirdi.

Batı basınında ikinci önemli başlık Ukrayna oldu.

Axios, Ratcliffe’in Moskova temasları sırasında Donald Trump, Vladimir Putin ve Volodimir Zelenskiy arasında üçlü bir görüşme fikrini gündeme getirdiğini, bunu savaşın sona erdirilmesine yönelik yeni bir diplomatik girişim çerçevesinde yaptığını ileri sürdü. Ancak bu bilgi de anonim kaynaklara dayanıyor ve Moskova veya Washington tarafından resmi olarak doğrulanmış değil.

Üçüncü başlık ise İran.

ABD ile İran arasındaki gerilimin devam ettiği bir dönemde Rusya’nın Tahran ile ilişkileri Washington açısından önemli bir başlık olmaya devam ediyor. Bu nedenle Batı basınında Ratcliffe’in Moskova’da İran konusunda da mesajlar vermiş olabileceği yönünde değerlendirmeler yapıldı.

Dolayısıyla ziyaretin gündemini bugün itibarıyla kesin olarak “Ukrayna” ya da “NATO” şeklinde tek bir başlığa indirgemek mümkün değil. Ancak farklı haberlerin ortakı noktası, Washington’un Moskova’nın niyetlerini ve vereceği muhtemel tepkileri daha doğrudan anlamaya çalıştığı yönünde.

Asıl mesele kırmızı çizgileri anlamak

Burada Bezrukov’un caydırıcılık yaklaşımı yeniden önem kazanıyor. Eğer Washington, Moskova’nın hangi adımları kabul edilebilir, hangilerini kabul edilemez gördüğünü anlamaya çalışıyorsa, Ratcliffe’in Moskova ziyaretini yalnızca bir istihbarat görüşmesi olarak değerlendirmek eksik kalabilir.

Çünkü istihbarat kanalları kriz dönemlerinde yalnızca bilgi alışverişi için kullanılmıyor. Aynı zamanda karşı tarafın niyetlerini anlamak, yanlış hesaplamaları önlemek ve doğrudan diplomatik kanallardan aktarılması zor mesajları iletmek için de kullanılabiliyor.

Nitekim Rusya Bilimler Akademisi ABD ve Kanada Enstitüsü baş araştırma görevlisi Vladimir Vasiliev, Ratcliffe’in Donald Trump’a yakın bir isim olması nedeniyle ABD Başkanı’nın başka kanallardan iletemeyeceği bazı mesajları Moskova’ya getirmiş olabileceğini değerlendiriyor.

Siyaset bilimci Sergey Markelov ise Washington’un özellikle Moskova’nın sonbahar dönemindeki askeri niyetlerini ve ABD’nin hangi adımlarının Rusya tarafından kırmızı çizgi olarak görülebileceğini anlamaya çalışmış olabileceğini belirtiyor. Bu değerlendirmeler kesinleşmiş gündem bilgileri değil. Ancak savaşın mevcut seyri açısından anlamlı bir ortak noktaya işaret ediyor: Taraflar artık yalnızca karşı tarafın ne yaptığını değil, bir sonraki adımda ne yapabileceğini anlamaya çalışıyor.

2021 ile 2026 arasındaki fark

Ratcliffe’in ziyareti, ister istemez 2021 yılında dönemin CIA Başkanı William Burns’ün Moskova ziyaretini hatırlattı. Burns, Kasım 2021’de Moskova’ya gelmiş ve Rus yetkililerle Ukrayna çevresindeki gerilim başta olmak üzere ilişkileri görüşmüştü. Bu ziyaretin ardından birkaç ay içinde savaş başladı.

Bugünkü tablo ise farklı.

2021’de temel soru, Ukrayna’da büyük çaplı bir savaşın başlayıp başlamayacağıydı. 2026’da ise savaş zaten devam ediyor ve asıl risk, mevcut çatışmanın yeni alanlara taşınması.

Bu nedenle bugün Washington açısından daha kritik hale gelen soru şu olabilir:

Rusya-Ukrayna savaşının hangi noktada Rusya ile NATO arasındaki doğrudan bir çatışmaya dönüşme ihtimali ortaya çıkar?

Ratcliffe’in Moskova ziyaretinin Batı medyasında NATO başlığıyla okunmasının temelinde de bu kaygı bulunuyor. The Washington Post, ziyareti Ukrayna’nın Rusya’nın derinliklerine yönelik saldırılarının arttığı bir dönemde gerçekleşmesiyle ilişkilendirirken, Wall Street Journal kaynakları ise NATO’ya yönelik olası bir Rus hamlesi konusunda uyarı ihtimalini öne çıkardı.

Bu haberlerin doğruluğu ayrı bir mesele. Fakat hangi senaryoların tartışmaya açıldığı bile savaşın geldiği noktayı göstermesi bakımından önemli.

İletişim kanalının kendisi neden önemli?

Kremlin’in açıklamaları burada dikkat çekici. Peskov, Rusya ve ABD istihbarat servisleri arasındaki temasların ilişkilerin en zor dönemlerinde bile devam ettiğini söyledi. Bunun iki ülke ilişkilerinin krizden çıkmasına ne ölçüde katkı sağlayacağı konusunda ise konuşmak için erken olduğunu belirtti.

Bu yaklaşım, Moskova’nın Ratcliffe ziyaretini bir normalleşme adımı olarak görmediğini gösteriyor. Ancak temasın devam etmesini olumlu bulması da başka bir gerçeğe işaret ediyor. Diplomatik ilişkilerin son derece zorlandığı dönemlerde bile Moskova ve Washington birbirleriyle konuşabilecekleri kanalları tamamen kapatmıyor. Bunun stratejik önemi küçümsenmemeli.

Çünkü savaşlarda en tehlikeli anlardan biri, tarafların birbirlerinin niyetlerini yanlış yorumladığı ve doğrudan iletişim imkanlarının ortadan kalktığı dönemlerdir.

Fidan’ın işaret ettiği “en üst tehdit” ihtimali ile Bezrukov’un üzerinde durduğu caydırıcılık sorunu, tam da bu noktada birleşiyor. Caydırıcılığın zayıfladığı düşüncesi karşı tarafı daha ileri adımlar atmaya teşvik edebilir. Fakat caydırıcılığı yeniden kurmak için atılan daha sert adımlar da yeni bir tırmanma döngüsünü başlatabilir. Bu döngüyü kırmanın araçlarından biri ise doğrudan iletişimdir.

Ratcliffe ziyareti bir yakınlaşma mı?

Şu aşamada hayır demek daha doğru olur. Çünkü Ukrayna konusunda Moskova ile Washington arasındaki temel görüş ayrılıkları devam ediyor. NATO konusunda karşılıklı güvensizlik sürüyor. İran meselesi de iki ülkenin çıkarlarının önemli ölçüde ayrıştığı alanlardan biri. Dolayısıyla birkaç saatlik bir istihbarat temasından Rusya-ABD ilişkilerinde yeni bir dönem başladığı sonucunu çıkarmak doğru olmaz. Fakat ziyaretin önemsiz olduğunu söylemek de mümkün değil.

Çünkü burada önemli olan belki de görüşmede ne konuşulduğundan önce, bu görüşmenin yapılma ihtiyacının ortaya çıkmış olması. Rusya-Ukrayna savaşında tarafların birbirlerinin kırmızı çizgilerini test ettiği, savaşın coğrafi ve stratejik sınırlarının tartışıldığı bir dönemde Washington’un CIA Başkanı'nı Moskova’ya göndermesi, doğrudan iletişim ihtiyacının devam ettiğini gösteriyor.

Bu nedenle 25 Ağustos ziyaretini bir barış anlaşmasının başlangıcı olarak değil, yüksek gerilim ortamında stratejik iletişim ve kriz yönetimi arayışının bir parçası olarak okumak daha sağlıklı. Savaşın bundan sonraki aşamasında belirleyici olacak mesele yalnızca cephede kimin daha fazla alan kazandığı olmayabilir. Asıl kritik soru, tarafların birbirlerinin kırmızı çizgilerini ne kadar doğru okuyabildiği ve tırmanmanın hangi noktada durdurulabileceği. Ratcliffe’in Moskova’ya gitmesi, iki başkent arasındaki temasın bütün gerilime rağmen hâlâ sürdüğünü ve bunun önümüzdeki dönemde önemli sonuçlar doğurabileceğini gösteriyor.