10-11 Kasım tarihlerinde Abu Dabi'de Rusya, ABD ve Ukrayna arasında gerçekleştirilen üçlü görüşmeler, Ukrayna'daki savaşın diplomatik yollarla sona erdirilmesine yönelik çabaların yeniden hareketlendiğini gösterdi. Şubat ayından bu yana fiilen duran müzakere sürecinin yeniden başlaması, başlı başına önemli bir gelişme. Bununla birlikte, iki gün süren toplantılardan kapsamlı bir barış anlaşması ya da çatışmaların sona erdirilmesine yönelik somut bir takvim çıkmadı.

Görüşmelerin sonuçlarına bakıldığında, tarafların bazı konularda ortak bir zemin aradığı, ancak özellikle toprak meselesi ve savaş sonrası güvenlik düzeni konusunda ciddi görüş ayrılıklarını koruduğu görülüyor. Bu nedenle Abu Dabi toplantılarını bir barış anlaşmasına yaklaşılmasından ziyade, müzakere sürecinin yeniden kurulması ve tarafların önceliklerinin daha açık biçimde ortaya çıkması olarak değerlendirmek gerekiyor.

GÖRÜŞMELERİN MERKEZİNDE AVRUPA GÜVENLİĞİ VARDI

Abu Dabi'deki toplantıların dikkat çeken yönlerinden biri, gündemin yalnızca Ukrayna'daki askeri gelişmelerle sınırlı kalmamasıydı. Rus heyetine başkanlık eden Devlet Başkan Yardımcısı Vladimir Medinskiy, Avrupa güvenlik mimarisinin görüşmelerin temel başlıklarından biri olduğunu açıkladı. Medinskiy'e göre Ukrayna'daki çatışma, Avrupa'daki mevcut güvenlik sisteminin sorunlarını da ortaya çıkarmış durumda. Dolayısıyla kalıcı bir çözüm için yalnızca cephedeki çatışmaların durdurulması yeterli olmayacak; kıta genelindeki güvenlik ilişkilerinin de yeniden ele alınması gerekecek.

Bu yaklaşım, Moskova'nın uzun süredir dile getirdiği güvenlik garantileri ve NATO-Rusya ilişkilerinin geleceğine ilişkin taleplerle örtüşüyor. Nitekim Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov da Moskova'nın Abu Dabi'ye Avrupa ve Avrasya'da yeni bir güvenlik düzeninin nasıl kurulabileceğine ilişkin kendi önerileriyle katıldığını belirtti.

Valday Uluslararası Tartışma Kulübü Başkanı Andrey Bystritsky de görüşmelerin en önemli tarafının ortak bir güvenlik mimarisi konusunun gündeme alınması olduğunu düşünüyor. Bystritsky'ye göre bu mesele, yalnızca Rusya ve Ukrayna'yı değil, Avrupa'nın tamamını ve daha geniş anlamda uluslararası sistemi ilgilendiriyor. Ona göre ABD temsilcilerinin de gelecekteki güvenlik düzenini müzakerelerin hedeflerinden biri olarak kabul etmesi önemli.

Bu değerlendirme, Moskova'nın Ukrayna meselesini yalnızca iki ülke arasındaki bir toprak ve egemenlik anlaşmazlığı olarak görmediğini ortaya koyuyor. Rusya açısından konu, NATO'nun genişlemesi, Avrupa'daki askeri dengeler ve kendi güvenlik kaygılarının gelecekte nasıl karşılanacağıyla doğrudan bağlantılı. Washington'un bu başlığı müzakere gündemine taşıması ise görüşmelerin kapsamını genişleten gelişmelerden biri olarak öne çıkıyor.

ESİR DEĞİŞİMİNDE İLERLEME, TOPRAK MESELESİNDE ÇIKMAZ

Abu Dabi görüşmelerinin somut sonuçlarından biri, yeni ve geniş kapsamlı bir esir değişimi konusunda anlaşmaya varılması oldu. Medinskiy, insani konuların ele alındığını ve değişimin ayrıntılarının daha sonra açıklanacağını bildirdi. Bu gelişme, siyasi ve askeri konularda uzlaşma sağlanamasa bile insani başlıklarda iş birliği yapılabileceğini gösteriyor.

Bununla birlikte müzakerelerin en zor başlığını toprak meselesi oluşturuyor. Özellikle Donbas'ın geleceği ve tarafların kontrolündeki bölgelerin statüsü konusunda henüz ortak bir yaklaşım bulunmuyor. Rusya'nın toprak konusundaki talepleri ile Ukrayna'nın mevcut sınırların korunmasına dayanan tutumu arasındaki mesafe, kapsamlı bir anlaşmanın önündeki temel sorunlardan biri olmaya devam ediyor.

Andrey Kortunov, Abu Dabi görüşmelerini değerlendirdiği analizinde bu çelişkiye dikkat çekiyor. Kortunov'a göre müzakerelerin yeniden başlaması önemli olsa da iyimser olmak için henüz yeterli neden bulunmuyor. Tarafların güvenlik garantileri ve Avrupa'nın gelecekteki düzeni gibi daha geniş konuları konuşmaya başlaması olumlu bir gelişme. Ancak Ukrayna'nın toprak meselelerini somut biçimde ele almaktan kaçınması ve bu konuları gelecekteki ikili görüşmelere bırakmak istemesi, sürecin önündeki ciddi engellerden biri.

Kortunov'un değerlendirmesinde dikkat çeken bir başka husus da diplomatik çözümün zaman alacağına ilişkin yaklaşımı. Ona göre Avrupa'nın jeopolitik ve askeri geleceğini ilgilendiren bu kadar karmaşık sorunların birkaç saatlik görüşmelerle çözüme kavuşturulması beklenemez. Dolayısıyla Abu Dabi'de önemli bir atılım yaşanmamış olsa da tarafların birbirlerinin pozisyonlarını daha iyi anlamaya başlaması küçümsenmemeli.

AVRUPA MÜZAKERE MASASINDA YER ARIYOR

Görüşmelerin bir diğer önemli boyutu Avrupa ülkelerinin süreçteki konumu oldu. Abu Dabi'deki üçlü toplantılara Avrupa ülkelerinin doğrudan katılmaması, Brüksel'de rahatsızlık yarattı. Avrupa Birliği liderleri, Ukrayna konusunda yürütülecek diplomatik temaslarda Avrupa'nın da temsil edilmesi gerektiğini savunuyor.

Ancak Avrupa'nın nasıl temsil edileceği konusunda kendi içinde dahi ortak bir tutum oluşturmakta zorlandığı görülüyor. Fransa ve Almanya'nın yanı sıra Avrupa Birliği kurumlarının da müzakereci konusunda farklı yaklaşımları bulunuyor. Dublin'deki toplantılarda ortak bir isim üzerinde uzlaşma sağlanamaması, Avrupa'nın diplomatik temsil meselesindeki görüş ayrılıklarını ortaya koydu.

Rusya Devlet Başkanlığı Sözcüsü Dmitriy Peskov ise Moskova'nın Avrupa ülkelerinin müzakere heyetinin kimlerden oluşacağı konusunda şart koşmadığını açıkladı. Peskov, Avrupa ile bir aşamada doğrudan temas kurulabileceğini belirtirken, bu ülkelerin barış sürecine nasıl katkı sağlayabileceklerinin görülmesi gerektiğini ifade etti.

Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov'un değerlendirmesi ise Moskova ile Avrupa başkentleri arasındaki yaklaşım farkını özetliyor. Ryabkov, ABD ile Avrupa'nın Ukrayna meselesine bakışları arasında ciddi ayrılıklar bulunduğunu ve Avrupa'nın mevcut tutumunun müzakere sürecine olumlu katkı sağlamayabileceğini savunuyor.

Burada Avrupa'nın dışarıda bırakılmasından çok, sürece hangi siyasi yaklaşımla katılacağı önem taşıyor. Zira Avrupa ülkeleri hem Ukrayna'nın güvenliği hem de savaş sonrasındaki düzen açısından doğrudan etkilenecek aktörler. Bu nedenle Avrupa'nın müzakere sürecinde yer alması kadar, ortak ve uygulanabilir bir tutum geliştirebilmesi de belirleyici olacak.

DİPLOMATİK SÜRECİN ÖNÜNDEKİ ASIL SINAV

Abu Dabi görüşmelerinin ardından ABD Başkanı Donald Trump'ın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner'ın Moskova'da Vladimir Putin ile görüşmesi, diplomatik trafiğin devam ettiğini gösterdi. Amerikalı temsilcilerin daha sonra Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy ile de temas kurması ve yeni bir müzakere turu üzerinde uzlaşıldığının açıklanması, sürecin tamamen kesintiye uğramadığına işaret ediyor.

Bu temasların ardından Putin'in Konstantinovka'da insani yardım operasyonu düzenlenmesi yönündeki önerisi de gündeme geldi. Rusya'nın, daha önce Herson bölgesindeki Aleşki'de gerçekleştirilen tahliye operasyonuna benzer bir uygulama önerdiği bildirildi. Bu girişimin hayata geçirilmesi, tarafların sınırlı da olsa insani konularda iş birliği yapabilmesi açısından önemli olabilir. Ancak söz konusu önerinin kabul edilmesi, sahadaki koşullar ve tarafların güvenlik kaygıları nedeniyle kolay görünmüyor.

Rusya'daki değerlendirmeler arasında görüşmelerin geleceğine ilişkin farklı tonlar da dikkat çekiyor. Bystritsky, diplomatik diyaloğun yeniden başlamasını olumlu karşılarken, Kortunov daha temkinli bir yaklaşım sergiliyor. Rus filozof ve siyaset bilimci Aleksandr Dugin ise Rus heyetine başkanlık eden Medinskiy'nin müzakereci kimliğini ve tutumunu öven açıklamalarda bulundu. Bu farklı değerlendirmeler, Rus kamuoyunda görüşmelerin nasıl karşılandığını anlamak bakımından önemli.

Bana göre Abu Dabi görüşmelerinin en önemli sonucu, tarafların yeniden aynı masaya oturabilmesi ve Ukrayna'daki savaşın ötesine geçen güvenlik meselelerini tartışmaya başlamasıdır. Ancak bu durum, tarafların temel konularda uzlaştığı anlamına gelmiyor. Özellikle toprak meselesi, güvenlik garantileri ve Avrupa'nın savaş sonrası düzende nasıl bir rol üstleneceği konusunda henüz aşılmış bir eşik bulunmuyor.

Önümüzdeki dönemde Washington'un hem Moskova hem de Kiev ile sürdüreceği temaslar, müzakere sürecinin yönünü belirleyecek. Avrupa'nın bu sürece nasıl dahil olacağı da ayrıca önem taşıyor. Zira savaşın sona ermesi kadar, sonrasında kurulacak güvenlik düzeninin taraflar açısından kabul edilebilir olması da gerekiyor.

Abu Dabi’deki görüşmeler, tarafların henüz ortak bir zeminde buluşamadığını bir kez daha gösterdi. Özellikle toprak meselesindeki görüş ayrılıklarının kısa sürede aşılması kolay görünmüyor. Buna rağmen diplomatik temasların yeniden başlaması ve tarafların görüşmeyi sürdürme iradesi önemli. Önümüzdeki dönemde asıl belirleyici olan, bu temasların somut sonuçlar üretip üretemeyeceği olacak.

Yıldıran Acar