1748 yılıydı.

Sadrazam Boynueğri Seyyid Abdullah Paşaya bir ihbar ulaştı.

Mera paylaşımı yüzünden ihtilafa düşen iki kasaba, çatışmanın eşiğine gelmişti. Mahalli idarecilerin aciz kaldıkları ihtilafın çözümü için İstanbul’dan yardım isteniyordu. Sadrazam, bir akşam sohbetinde konuyu Sultan I. Mahmut’a aktardı.

Padişah, nedense hadiseyi önemsemişti. Sabahı beklemeden arazilerle ilgili defterin huzuruna getirilmesini emretti. Görevliler Defter-i Hakani Eminini evinde bularak padişahın emrini ilettiler. Ne var ki beklenmedik bir cevap aldılar:

“Fatih Sultan Mehmet Han Hazretlerinin koyduğu kaide-i kadim, Defterhaneden gece vakti defter çıkarılmasını yasaklamıştır. Hünkârım beni af buyursunlar, defteri veremem.”

Defter Emini Server Efendi uzun dönemdir bu görevde bulunan, ketum, kurallara bağlı ve tavizsiz bir adamdı. Bu özelliği nedeniyle usulsüz taleplerini reddettiği kimi paşaların husumetini çekmişti. Dik başlı olduğu, başına buyruk davrandığı şeklindeki dedikodular alıp başını gitmişti.

Patrona isyanı olarak bilinen kanlı bir ayaklanmanın ardından tahta çıkan Sultan I. Mahmut, kendine karşı bir muhalefet sergilendiği endişesine mi kapıldı yoksa art niyetli dedikoduların etkisinde mi kaldı bilinmez, aldığı cevap karşısında gazaba geldi. Defter Emininin başının vurulmasını emretti.

Konu ertesi günkü divanda yeniden gündeme geldi. Bazı kubbe vezirleri, Defter-i Hakani Emininin haklı olduğunu söylediler. Fatih Kanunnamesi gerçekten de defterlerin dışarı çıkarılmasını yasaklayan hükümler içeriyordu. Server Efendi, kanuna sadakat gösterip görevini yapmak dışında bir cürüm işlememişti. Dürüst, güvenilir ve işinin ehli bir yöneticiydi. Hakkında söylenen kem sözler, hazineye ait değerli arazilerin tapularını üzerlerine geçirmek isteyen müfsitlerin iftiralarından ibaretti.

Sultan I. Mahmut, pişman oldu. Ani bir öfkeyle vermiş olduğu karardan vazgeçip durdurulması için emir verdi. Ne var ki iş işten geçmiş, Server Efendinin kellesi çoktan kesilmişti.

Üzüntüden kahroldu. Haksız yere can almanın vicdan azabıyla cenazenin bir mezarlığa değil de hatırasını korumak için başını verdiği defterdarlık dairesinin bahçesine gömülmesini emretti.

Öyle yapıldı. Server Efendi, yıllarca görev yaptığı, devlete ait tapuların ve sırların saklanıp yönetildiği Defterhane-i Amire’nin bahçesinde bulunan incir ağacının altına defnedildi.

Devletin yazışma, mali ve idari işlerini yürüten memur kesiminin Osmanlı’daki karşılığı “Kalemiyye” idi. Defterhane-i Amire, bu sınıfın en önemli kurumlarından biriydi. Devlet arazilerinin kaydını tutar, tapu işlemlerini yapar, topraktan alınan vergileri ve sipahi ordusunun maaşlarını düzenlerdi. Nüfus sayımlarına ait belgeler, vergi defterleri, madenlere ait kayıtlar yine bu kurumun sorumluluğu altında bulunurdu. Bu yüzden defterhanenin defter ve evraklarına dikkat edilir, burada çalışacak kişilerin seçimine özen gösterilirdi.

Böylesine önemli bir kurumun başındaki kişinin nahak yere ölümü devlet katlarında ve toplum vicdanında derin izler bıraktı. İsmi kısa zamanda efsaneye dönüştü. Vazifesi uğruna can veren bu Osmanlı bürokratı dürüstlüğün, ehliyetin ve sadakatin sembolü haline geldi. Memurların piri kabul edildi. Görevlerine başlamadan önce mezarını ziyaret etmek yeni memurlar için gelenek oldu.

Mezar taşının yanına “Ser verüb sır vermeyen Server Dede, ruhuna ihlas ile el-fatiha” yazılı bir levha asıldı.

.............

Server Efendiyi “pir” haline getiren bu ilginin esas sebebi, ahlaki yozlaşmadan duyulan rahatsızlıktı. Gücün ve düzenin sağlam olduğu 16. Yüzyıl sonlarına kadar yolsuzluğun önüne geçmeyi başaran Osmanlı, devlet otoritesinin zayıflamasıyla birlikte rüşvet ve yolsuzluğun yakıcı etkisiyle tanışmıştı.

Padişaha devletin sorunları ve alınması gereken tedbirlerle ilgili bir rapor hazırlayan IV. Murat’ın musahibi Koçi Bey, en büyük maraz olarak tespit ettiği rüşvet ve yolsuzluk hakkında şöyle yazmıştı:

“Bu kadar karışıklığın, fitne ve fesadın, reayanın ve memleketin harap oluşunun, hazinelerin ve malların azalmasının sebebi rüşvet pisliğidir. Dünya yüzünden rüşvet leşi kaldırılmadığı sürece adalet mümkün olmaz ve âlemin işlerinin düzeltilmesi gerçekleşmez.

Cenab-ı Hakkın emrine uygun olarak şeriat ve hükümet mansıpların, siyaset ve kılıç mansıplarının ehline verilmesi vacip ve ehemmiyetlidir. Bu İlahi emrin gereği gibi yerine getirilmemesinin sebebi ve illeti rüşvettir. O kapı açıldığından beri mansıpların erbabı arasında azil, tayin ve değiştirmelerin çokluğu aşırı oldu. İtibarı ve şerefi yüksek kişiler alçaldı, en alçaktaki kişiler ise devlete erip mevki sahibi oldu. Âlemin hali tamamen değişti.” (Koçi Bey Risaleleri, Kabalcı Yayınevi, Syf: 77, 93)

Benzer tespitler, ikazlar ve arayışlar sonraki yıllarda da devam etti. Peçevi’den Lütfi Paşa’ya, Koçi Beyden Hezarfen Hüseyin Efendiye onlarca siyasetname yazıldı. Hemen her dönemde bu illetin önlenmesi için çareler arandı. Sert tedbirler alındı. Hadım Hasan Paşa, Yemişçi Hasan Paşa, Darüssaade Ağası Beşir Ağa, Bıyıklı Ali Paşa gibi vezirler rüşvet aldıkları suçlamasıyla idam edildiler.

Olmadı... Ne çözülüş durdu ne de bu illetin kökü kazındı.

Tanzimat’ı ilan ederek imparatorluğun kurtuluşuna çare arayan hükümetin gündeminde de rüşvet ve yolsuzlukla mücadele vardı. Memurlukların parayla satılmasını önlemek için sınav usulünün getirilmesi, ceza kanunlarının çıkarılması, devlet memurlarına göreve başlamadan önce rüşvet almayacaklarına dair Kur’an-ı Kerim’e el basarak yemin etme zorunluluğu getirilmesi tedbirlerden bazılarıydı.

Bu tedbirler rüşvete çare olmamış olacak ki; Server Dede’nin türbeye dönüşen mezarının ziyaretçileri gün geçtikçe artmaya devam etti. Dönemin Padişahı, rüşvetçi memurlara hitaben bir emir yayınladı. Server Dede’nin kurallarını ihlal edenleri şu sözlerle ikaz etti:

“Defterhane memurlarından bazılarının önemli miktarlarda gelirleri olduğu halde iş sahiplerine ‘ser vermek olur, sır vermek olmaz’ diye ölümü göze alan ve bürolarının bahçesinde gömülü bulunan Server Dede’nin koyduğu kuralların aksine rüşvet aldıkları öğrenilmiştir. Dedelerinin görev sadakatinden utanmaları gereken bu memurlar, yakalandıkları takdirde cezalandırılacaklardır.”

Her şey Siyasetnamelerde yazıldığı gibi oldu. Tarih ibret alınmadığı için tekerrür etti. Koskoca İmparatorluk birkaç yüzyılda Osmanlının hasta adamı olarak tarihe veda etti.

Not: Bahçesinde Server Efendinin mezarı bulunan Defterhane-i Amire binası, 18. Yüzyılın başlarında Sultanahmet Meydanında yapıldı. Cumhuriyet döneminde İstanbul Tapu ve Kadastro Müdürlüğü olarak hizmet veren bina 2020 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığına devredildi. Ayasofya Camii’nin ibadete açılmasının ardından müze ve sergileme alanı olarak hizmete açıldı.

Zekeriya Yıldız / Haber7