Her şeyin rakamlarla, miktarlarla, niceliklerle ölçüldüğü bir dünyada yaşıyoruz. Daha çok kazanmak, daha çok biriktirmek, daha çok harcamak… Para söz konusu olduğunda gözümüz önce sayıya kayıyor. Helalin hesabında ise rakam tek başına yetmiyor.

Daha önce “İman Matematiği: Helal olan 1, haram olan 100’den büyüktür” başlıklı yazımda bu hesaba değinmiştim. Amentü’ye inananların terazisinde helalden gelen bir lira, haramdan gelen binlerce liradan daha kıymetlidir.

Şimdi aynı ölçüyü dijital hayatta düşünelim. Para artık çoğu zaman elimize geçmeden kazanılıyor ve harcanıyor. Ekrandaki rakamlar değişiyor; kazancın da harcamanın da hesabı ise yerinde duruyor.

Arada bir durup kendimize sormak gerekiyor:

Kazancımızın kaynağı temiz mi? Harcadığımız para kimi güçlendiriyor, neyi destekliyor?

KAZANCIN KAYNAĞI DA TEMİZ OLMALI

İslam’ın paraya ve mala bakışı, sahip olduklarımızla kurduğumuz ilişkiyi de içine alır. Mal insana verilmiş bir imkân ve emanettir. Geçimimizi sağlar, ihtiyacımızı giderir. Hayra da vesile olur. Kalbin merkezine yerleştiğinde ise insanı peşinden sürükler.

Mesnevî’de insanla dünya arasındaki ilişki su ile gemi üzerinden anlatılır. Geminin yüzmesi için su gerekir. Su, altında kaldığı sürece gemiyi taşır; içeri dolduğunda ise batırır. Para da biraz böyledir. Elimizde bulunduğunda hayatı kolaylaştırır. Kalbe yerleşip amaç hâline geldiğinde ise yük olmaya başlar.

Müslümanın para ile imtihanı da burada başlar: kazanırken helali ve hakkı gözetmek, harcarken ölçüyü korumak. Elindekini gerektiğinde paylaşabilmek de bunun içindedir.

Helal kazanç cebimize giren parayla başlayıp orada kalmaz. Eve girer o para. Sofraya konan lokmaya karışır. İbadete ve duaya uzanan bir tarafı da vardır. Kazancın nereden geldiği bu yüzden mühimdir.

Bir Allah dostunun deyişiyle: “Paranın kaderi, kişinin kaderine müdahil olur.” Para, kazanıldığı yolun izini de beraberinde taşır. Helalden gelen kazanç hayra açılan bir kapı olur. Şüpheli ve haksız yollardan gelen para ise insanın huzuruna da hayatının gidişine de dokunur.

Kişi parasına hükmettiğini zanneder; bazen işler tersine döner. Para, geldiği yolun ağırlığını sahibinin hayatına taşır. Gizlice elde edilen haksız bir kazanç da gün gelir açığa çıkar; sahibini mahcup eder, itibarını zedeleyebilir. Belki de sözün işaret ettiği yer tam burasıdır: Kazancın kaynağı, zamanla sahibinin hayatına ve istikametine de karışır.

Başkasının hakkına el uzatarak elde edilen para da aynı muhasebenin içindedir. Dijital imkânlar arttıkça bunun yeni yolları çıkar karşımıza. Gerçek değerinden çok daha parlak gösterilen yatırımlar vardır mesela. İnsanların “bir an önce kazanayım” hevesinden beslenen düzenler de… Birinin kazancı büyürken bir başkasının yıllarca biriktirdiği para eriyebilir. Kazancın yolu ve yöntemi değişebilir; kul hakkının hükmü değişmez.

Bir de işin yasal tarafı var. Daha önceki yazımızda Alev Alatlı’nın şu sözünü hatırlatmıştık: “Her yasal hak, helal değildir.” Bir kazancın kanuna uygun olması, gönlü her zaman rahatlatmaz. Kanunda birileri boşluk bulup oradan yürüyebilir. Kâğıt üzerinde mesele görünmez; fakat birinin bilgisizliğinden yahut çaresizliğinden para kazanılıyorsa içeride bir yer yine rahatsız olur. Helal hassasiyeti biraz da o sesi kaybetmemektir.

DAHA FAZLASI NE ZAMANA KADAR?

Bir de tamah meselesi var. İnsan bazen elindekinden çok, henüz ulaşamadığına bakar. Biraz daha kazanç… Biraz daha imkân… Sonra o “biraz daha”ların sonu gelmez.

Hırs ve ihtiras kelimeleriyle harese adı verilen dikenli bir bitki arasında ilişki kuran bir anlatı vardır. Rivayete göre deve bu dikeni çok severmiş. Sert ve sivri uçlarını çiğnedikçe ağzı ve dili yaralanır, kanamaya başlarmış. Dikenin tadına kendi kanının tadı da karışınca yemeyi bırakmaz, daha da iştahla çiğnermiş. Çiğnedikçe yarası büyür, kan arttıkça aldığı tat da artarmış. Sonunda farkında olmadan kendi kanını tüketirmiş. Müdahale edilmezse kan kaybından ölebilirmiş.

Hırs da bazen böyle işler. İnsan daha fazlasını elde ettiğini sanırken aslında kendinden eksiltmeye başlar. Huzurundan gider, vaktinden gider. Bir süre sonra itibarı da aşınır, ahlâkı da bundan payını alır.

Peygamberimizin ihtiraslı insanların bu hâlini şu benzetmeyle anlatır:

“İnsanoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, bir vadi daha ister. Onun gözünü topraktan başka bir şey doyurmaz…” (Buhârî, Rikāk, 10)

Toprak…

Tolstoy’un İnsan Ne ile Yaşar kitabındaki Pahom’un hikâyesi bu hadisteki ana fikre uygun ve çarpıcı bir hikâyedir.

Pahom çalışkandır ama daha çok hırslıdır. Biraz daha toprağı olsa zengin olacağını düşünür. Bir gün Başkurtların yaşadığı bölgeye gider, oranın reisi Pahom'a ilginç bir teklifte bulunur. Gün doğumundan gün batımına kadar yürüyerek çevreleyebileceği tüm topraklar onun olacaktır. Yeter ki güneş batmadan başladığı yere dönebilsin.

Muhteris Pahom yürümeye başlar. Verimli bir yer görür, onu da katmak ister. Biraz ileride daha güzeli çıkar. Onu da… Gözü bir türlü doymaz. Her seferinde daha geniş ve daha verimli arazilerin peşinden koşar. Derken dönüş yolu uzar.

Güneş batmaya yüz tutunca toprağın peşinden yürüyen adam bu defa canını kurtarmak için koşar. Pahom bütün gücüyle yetişmeye çalışır. Nefesi daralır, gücü tükenir. Bir süre sonra burnu kanar. Başladığı noktaya az kala yere yığılır. Orada hayatını kaybeder.

Mezarını kazarlar. Onca toprağın peşinden koşan Pahom’a sonunda birkaç arşın toprak yeter; ama mezar toprağı…

Hadisteki ifade şimdi daha başka bir anlam kazanıyor: “Onun gözünü topraktan başka bir şey doyurmaz.”

Pahom biraz da içimizdeki tamahın hikâyesidir. Hikâyeyi sarsıcı yapan taraf da burada. Daha fazlasını istemek, elindekini yeterli bulmamak, sınırı biraz daha öteye taşımak… Bunlar insana yabancı duygular olmayıp herkeste aynı sonucu doğurmaz elbette; fakat ölçü kaybolduğunda yanlış yollara kapı aralayabilir. Kimi faize yönelir, kimi kumarda çıkış arar. Bir başkası da kolay yoldan başkasının parasına el uzatır. Yollar değişir; o “biraz daha” arzusu insanı oradan oraya savurur durur.

Uğruna sınırların zorlandığı, hakkın çiğnendiği, haramın meşrulaştırıldığı kazançların sonunda da kalan birkaç arşın topraktır. Daha fazlasının peşinden koşarken yolun sonunda bizi bekleyen toprağı da unutmamak lazım.

BİRİKTİRMEKTEN VEREBİLMEYE

Malın gönlümüzdeki yerini anlamanın yollarından biri, ondan ne kadar verebildiğimize bakmaktır. Parayla imtihanın bir tarafında kazanmak ve harcamak varsa, bir tarafında da verebilmek, yani infak vardır.

İnfak ile nifak aynı kökten gelir. Bu kökte iki ucu açık bir geçit yahut tünel anlamı da bulunur. Nifak, iki yüzlülüğü; infak ise elindeki nimeti paylaşarak dâreyn saadetine, yani iki dünya iyiliğine talip olmayı hatırlatır. Nifak ehli, elinden çıkanın ahirette karşılık bulacağına kalben güvenmez; bu yüzden vermekte zorlanır. İnfak ehli ise verdiğinin kaybolmadığını bilir. Elindeki nimeti paylaşırken hem dünyada bir hayra vesile olur hem de ahiret hesabına bir karşılık gönderdiğine inanır.

Kur’an-ı Kerim’de münafıklara dair zikredilen hâllerden biri de infak karşısındaki gönülsüzlükleridir:

“Onların yaptığı bağışların kabul edilmesine engel olan şey, Allah’ı ve Rasûlü’nü inkâr etmeleri, namaza tembel tembel gelmeleri ve bağışlarını gönülsüz olarak zorlana zorlana yapmalarıdır.” (Tevbe, 9/54)

Münafikun Suresi’nin münafıklardan söz ederek başlayıp infak çağrısıyla sona ermesi de manidardır:

“Sizden birine ölüm gelip de: “Rabbim! Ne olurdu ecelimi biraz daha erteleseydin de sadaka verip iyi kullardan olsaydım!” diye yalvarmadan önce size verdiğimiz rızıklardan Allah yolunda harcayın.” (Münafikun, 63/10)

İnfak, malın gönüldeki yerini de gösterir. İnsan bazen kazandıkça biriktirmek, biriktirdikçe biraz daha tutmak ister. Eldekini koruma arzusu büyüdükçe el açmak zorlaşır. İnfak tam burada devreye girer.

Normal matematiğe göre verdikçe cebimizdeki para azalır. İman matematiğinde ise “Sadaka malı eksiltmez.” (Müslim, Birr, 69) Hesap yalnız elde kalanla yapılmaz; infak malı arındırır, bereketini de artırır. Elimizden çıkanın da bizim için bir karşılığı var. El açıldıkça malın kalpteki ağırlığı hafifler. İnfak, biriktirme hırsına karşı ölçüyü korur, malın bize hükmetmesine karşı gönlü terbiye eder.

PARANIN GİTTİĞİ YER

Harcadığımız paranın kimi desteklediği, kimin elini güçlendirdiği de parayla imtihanın bir parçasıdır. Bazen şu soruyu sormak gerekir:

Verdiğim bu para sonunda kimi zengin ediyor?

Boykot meselesi de burada gündeme gelir; zira harcadığımız para, kimi zaman istemeden de olsa küresel bir zulüm düzenine destek verebilir. “Sakın zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size de ateş dokunur.” (Hûd, 11/113)

Bir ürünü almamak küçük görünebilir; ancak tüketim tercihi, para verdiğimiz yerleri ayakta tutar, bazı şirketlerin ve yapıların gücünü artırır. Tek kişinin tercihi sınırlı kalabilir; ama aynı hassasiyet yaygınlaştığında ekonomik ve sembolik bir karşılık doğar. Boykotun anlamı da burada ortaya çıkar: zulme, haksızlığa ya da vicdanımızı rahatsız eden bir düzene paramızla destek vermemek.
Bu hassasiyetin kendi hayatımıza da yansıması gerekir. Zulme karşı söz söylerken kendi işimizde haksızlığa kapı açıyorsak bu kez sözümüz kadar iddiamız da sorgulanır. Savunduğumuz değerlerle yaşadığımız hayat arasındaki mesafe büyüdükçe temsil gücümüz zayıflar, işimizin bereketi de bundan nasibini alır.

SUYUN KAYNAĞINA BAKMAK

Bazen bir davayı onu kötü temsil edenler üzerinden tanırız. Sonra da gördüğümüz örneği kaynağın kendisi sanırız.

1970’li yılların İstanbul’undan bir hatıra, bunun güzel bir örneğidir.

Ermeni ve Hıristiyan bir ailede dünyaya gelen Barsam Usta, Tahtakale’de kunduracılık yapmaktadır. O yıllarda İskenderpaşa Camii imamı Mehmed Zahid Kotku Efendi’nin sohbetlerine katılır. Dinledikleri onu derinden etkiler ve bir süre sonra İslam’ı seçer. Bu vesileyle “Mehmet Zahid” adını alır.

Onun Müslüman olması çevresindeki papazların tepkisini çeker. Zaman zaman Zahid Usta’nın dükkânına gelir, gördükleri bazı Müslüman tüccarları örnek gösterirler:

“Hacca gidip de ticaretinde hile yapan şu tüccarların dinine mi girdin? Senet işleri ortada, ticaretleri ortada. Yalan söyleyen, hile yapan bu insanların dinine mi girdin?”

Zahid Usta’nın cevabı meseleyi başka bir yere taşır:

“Siz yanılıyorsunuz. Siz suyun kanalizasyondaki hâline bakıyorsunuz. Gidin dağdaki membaından çıktığı yerinden inceleyin. Su hakkında hüküm vermek istiyorsanız kanalizasyona bakmayın!”

Bu benzetmenin bugün ayrı bir karşılığı var. Kötü örnek daha çabuk yayılıyor, daha çok konuşuluyor. Bir yanlış bazen binlerce güzel örneğin önüne geçiyor. Dijital dünyada buna dezenformasyon ekleniyor, manipülasyon da işin içine karışıyor. Bir olay bağlamından koparılıyor. Aynı kötü örnek tekrar tekrar önümüze getiriliyor. Bir süre sonra neyin gösterildiği, neyi gördüğümüz kadar belirleyici hâle geliyor.

Her hâlükârda sorumluluk yine bizim omuzlarımızda. Bizim payımıza düşen, membaa sadık kalmak ve her mecrada suyu temiz tutabilmektir. Su zaman zaman bulanabilir, içine çer çöp de karışabilir. Fakat membadan gelen temiz su gür akmaya devam ettikçe o bulanıklık da kalıcı olmaz, akış kendi yatağını zamanla çer çöpten arındırır.

AHLÂKÎ ÜSTÜNLÜĞÜ KAYBETMEMEK

Belki dönüp kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:

Nerede hata yaptık? Nerede hâlâ aynı hatayı sürdürüyoruz?

Helalden söz ederiz; ama bazen yaşayışımız sözümüzü doğrulamaz. Faizden sakınırken başka bir haksız kazanca bulaşırız. Bir yerde titiz davranır, başka bir yerde kul hakkını gözden kaçırırız. Yangından kaçarken doluya tutulmak gibi…

Okyanusu geçip derede boğulanlarımız da var maalesef. Büyük yanlışlardan uzak dururken küçük gördüğümüz tavizler zamanla ölçüyü bozabilir. “Buradan bir şey olmaz” demeye alışınca vicdanın sesi de eskisi kadar duyulmaz.

Bazı savrulmaların izi daha geriye gider. Çocuklukta yerleşmeyen bir ölçüyü yıllar sonra ayakta tutmak kolay olmaz. Kanaat mesela. Hakkı gözetmek de öyle. Gerektiğinde kendine “dur” diyebilmek de zamanla öğrenilir.

Kökten sürme ile daldan eğme bir olmaz. Sonradan eğilen dal, el çekildiğinde eski hâline dönmek ister. Kökten süren filiz ise baştan aldığı yönle büyür.

Ahlâk da biraz böyledir. Çocuklukta yerleşen şey, zamanla huyun parçası hâline gelir. Sonradan verilen öğüt yine kıymetlidir; ama ilk terbiyenin yerini her zaman doldurmaz. Bu sebeple helal lokmanın ne demek olduğunu çocuk erken yaşta görmeli. Emeğin hakkını da yine evde öğrenmeli. Başkasının malına el uzatmamak, haksız kazanca yanaşmamak da böyle yerleşir.

Çocuklar bizi izler. Baba aldığı ücretin hakkını gözetiyorsa çocuk bunu fark eder. Anne alışverişte ölçüyü koruyorsa onu da görür. Evde para hakkında nasıl konuşulduğu önemlidir. Neyi alıp neden aldığımız da. İşimizi nasıl yaptığımız ve başkasının hakkına nasıl davrandığımız da çocuğun zihninde bir iz bırakır. Burada vicdan kadar irade de önemlidir. Vicdan, kimse görmediğinde de içeriden konuşur. İrade ise nefsin “Bir şey olmaz” dediği yerde durabilmektir. Doğruyu bilmek yetmez; bazen o doğruya sadık kalmak için kendini tutmak gerekir.

Bir de ahlâkî üstünlüğü kaybetmeme meselesi var. Helali savunup kendi ticaretimizde haksızlığa göz yumarsak sözümüzün tesiri azalır. Adaleti anlatıp iş menfaatimize geldiğinde başka türlü davranırsak bunu insanlar da fark eder. Söylediğimiz sözün ağırlığı, yaşadığımız hayatla sınanır.

Çocuklarımıza kazandırabileceğimiz erdemlerden biri de bu olsa gerek: helali gözeten bir vicdan ve o vicdanın sesini dinleyecek bir irade.