Bir söz söyle, iyilikten ve güzellikten nasibi olsun, huzura ve hayra vesile olsun.

Bir söz söyle, gözyaşı olan yere merhamet, zulüm olan yere adalet taşısın.
Bir söz söyle, endişe olan yere emniyet, hüzün olan yere sevinç saçsın.
Bir söz söyle, ayrılık olan yere birlik, husumet olan yere muhabbet götürsün.
Bir söz söyle, illâ hakikat olsun, dilinle söylediğini hayatın yalanlamasın.

Dilimizle ilmek ilmek bir şahsiyet ve bir kimlik inşa ediyoruz. Her söz bizden bir iz taşıyor. Söylediklerimiz zamanla bizi ve çevremizle kurduğumuz ilişkiyi şekillendiriyor.

Söz, insanın iç dünyasının dışarıya açılan kapılarından biridir. Ahlâkımızı ele verir, niyetimizi görünür kılar. İnsan sözleriyle kendini ifade ederken içinde yaşadığı dünyanın diline de katkıda bulunur. Allah Teâlâ’nın insanı “Ol” emriyle yaratması, Hz. Âdem’e isimleri öğretmesi ve insana beyan kabiliyeti vermesi, sözün insan için taşıdığı değeri gösterir. Vahiy yoluyla insana hitap edilmesi de sözün hayatımızdaki yerini ortaya koyar.

SÖZÜN İZİ

Söz ve konuşma anlam alanında kullanılan ‘kelime’ ve ‘kelâm’, k-l-m kök ailesine mensuptur. Aynı kökün bir başka anlamı da ‘yaralamak, iz bırakmak’tır. Keskin bir alet nasıl bedende iz bırakırsa ağızdan çıkan yahut ekrana düşen söz de gönülde iz bırakır. Kimi söz merhem olur, kimi yara açar. Kimi insanın içini ferahlatır, kimi uzun süre taşınacak bir ağırlığa dönüşür.

Bugün sözlerimizin önemli bir kısmı ekrana düşüyor. Mesajlarımız ve paylaşımlarımız bir dokunuşla başka insanların dünyasına karışıyor.

Peygamberimizin şu ölçüsü tam burada yeniden okunmalı:

“Allah’a ve ahiret gününe inanan ya hayır konuşsun ya da sussun.”

(Buhârî, Edeb, 31)

Hadis-i şerif konuşmaya bir ölçü getirirken susmanın da yerini gösterir. Söz disiplini, kelimeleri tartmayı ve susulacak yeri bilmeyi gerektirir.

Ekran çağında dil terbiyesi, klavyenin başındaki parmakları da içine alır. Sözün terbiyesi sonunda gelip kalbin terbiyesine dayanır.

DİL, GÖNÜL VE İSTİKAMET

Farsçada “dil” kelimesinin gönül anlamına gelmesi düşündürücüdür. Ağızdan çıkan sözle gönülde taşınan hâl arasında yakın bir ilişki vardır. Gönülde olan dile yansır, dilde tekrarlanan da zamanla gönlü etkiler.

Mevlânâ’ya nispet edilen şu söz bu ilişkiyi güzel anlatır:

“Dilini terbiye etmeden önce yüreğini terbiye et; çünkü söz yürekten gelir, dilden çıkar.”

Ağız dilinin arkasında bir gönül dili vardır. Sözün temizliği de biraz buradan gelir. İnsan içinde ne taşıyorsa bir şekilde sözüne sızar. “Üslûb-u beyân aynıyla insan.” sözü, insanın konuşma tarzının şahsiyetine dair çok şey anlattığını hatırlatır. Sertlik ve öfke kelimelere siner, merhamet ve tevazu da öyle.

Söz ahlâkı bu yüzden bir istikamet meselesidir.

Hadis-i şerifte beyan edildiği şekliyle:

“Bir kulun kalbi istikamet üzere olmadıkça imanı istikamette olmaz; dili istikamet üzere olmadıkça da kalbi istikamet üzere olmaz.” (Müsned, III, 198)

Dil ile kalp birbirini etkiler. Ağızdan yahut parmaklardan çıkan yalan ve kırıcı söz, zamanla insanın içine yerleşir. Doğruluk da tekrarlandıkça karaktere dönüşür.

Peygamberimizin şu hadisi bu dönüşümü açıkça gösterir:

“Doğruluktan ayrılmayın. Çünkü doğruluk insanı iyiliğe, iyilik de cennete götürür. Kişi devamlı doğru söyler ve doğruluktan ayrılmazsa Allah katında sıddîk olarak yazılır. Yalandan sakının. Çünkü yalan insanı kötülüğe, kötülük de cehenneme götürür. Kişi devamlı yalan söyler ve yalanın peşinde koşarsa Allah katında yalancı olarak yazılır.” (Müslim, Birr, 105)

İnsan çoğu zaman kendi iddiasıyla sınanır. Bir davayı temsil ettiğini söyleyenlerin bu yüzden sözleri kadar hâllerine de dikkat etmeleri gerekir. Tutum ve tercihleri, söyledikleri sözü güçlendirir yahut zayıflatır. Söz ile hâl arasındaki açık çelişki de bir tür yalandır. Böyle bir tutarsızlık insanın itibarını zedeler, dünyada mahcup eder; ahirette de azaba sebep olabilecek bir vebale dönüşür. Söz ile hâl arasındaki bu kırılma kişiyi aşar, temsil ettiği davaya da zarar verir.

Ehl-i irfanın “Söylenen söz vücut bulur.” ifadesi de bu tesiri anlatır. Bugün bunun en görünür alanlarından biri ekrandır. Yazdığımız her kelime bizden bir iz taşır. O iz zamanla bize de döner.

SÖZÜN HAFİFE ALINMAMASI GEREKEN TESİRİ

İnsanın sözü ile kaderi arasında, mahiyetini tam bilemediğimiz dikkat çekici bir bağ vardır.

Geçen yıl yine bu sütunda yayımlanan “Söz Medeniyeti: Kelamla Dirilmek, Ahlakla Yücelmek” başlıklı yazımda bu bağı Yusuf kıssası üzerinden ele almıştım. Burada o örneklere kısaca dönüp meseleyi bugünün ekran diline taşıyalım.

Kimi rivayetlerde hadis olarak da nakledilen “Belâ, ağızdan çıkan söze bağlıdır.” (Süyûtî, el-Câmiu’s-sağîr) sözü, insanı belayı çağıran ifadelerden sakındırır.

Hazreti Yakup’un, Yusuf’u yanlarında götürmek isteyen oğullarına “Siz ondan habersizken onu kurdun yemesinden korkarım.” (Yûsuf, 12/13) demesi ve kardeşlerin daha sonra bu bahaneye sığınmaları, müfessirlerin üzerinde durduğu bir inceliktir.

Hazreti Yusuf’un “Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir.” (Yûsuf, 12/33) niyazının ardından zindana düşmesi de aynı nazarla okunmuştur.

Buradan çıkarılacak ders açık: Endişe ettiğimiz olumsuzlukları sürekli dile taşımamak, sıkıntıyı dua diliyle dahi istememek.

Peygamberimiz de günahlarına kefaret olsun diye bizzat dua ederek hastalık isteyen bir Müslümanı ziyaret ettiğinde bu duanın yanlış olduğunu söylemiş, onun yerine şu duayı öğretmiştir:

“Allah’ım! Bize dünyada da, ahirette de iyilik ve güzellik ver.” (Müslim, Zikir, 23)

Büyüklerden nakledilen şu söz de aynı hassasiyeti taşır:

“Nefsim bana öyle şeyler fısıldar ki, söylediklerimle imtihan edilirim korkusuyla onları dile getirmem.” (Bursevî, Rûhu’l-Beyân, IV, 222)

Bugün şikâyet dili büyük ölçüde ekrandan akıyor. Sürekli olumsuz cümlelerle konuşmak insanın kendi ruh hâlini de etkiler. Şükür dili ise yaşanan sıkıntıya başka bir yerden bakmayı kolaylaştırır.

Ekranda sözün tesiri daha da genişler. Bir kişinin karamsar cümlesi, onu okuyan pek çok insanın gününe sızabilir. Öfkeli bir paylaşım kısa sürede başkalarının ruh hâline de etki edebilir.

Belayı ister gibi konuşmaktan sakınmak, bugün belayı ister gibi yazmaktan ve paylaşmaktan sakınmayı da içine alır.

EN ZOR ANDA ÜMİDİ KORUMAK

Sözün insan üzerindeki tesirini Peygamberimizin hayatında da görürüz. Hendek Savaşı bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.

Müslümanlar kuşatma altındadır. Açlık ve soğuk şartları daha da ağırlaştırır. Kur’an-ı Kerim o günlerin sıkıntısını, “Gözler kaymış, yürekler ağızlara gelmişti.” (Ahzâb, 33/10) ifadesiyle anlatır.

Tam böyle bir zamanda hendek kazılırken sahabenin kıramadığı sert bir kaya ile karşılaşılır. Peygamberimiz kazmayı eline alır ve kayaya vurur. Rivayete göre her darbede çıkan kıvılcımlarla birlikte ileride gerçekleşecek fetihleri müjdeler; Şam’ın ve Medâin’in saraylarından, San‘a’nın kapılarından haber verir. (Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 303)

Ortada kuşatma vardır, Peygamberimizin dilinde ise ümit.

Bu tavır bize önemli bir ölçü verir. Şartlar ağırlaştığında insanın dili de kararmamalıdır. Yaşanan sıkıntıyı görmek elbette gerekir; ama Allah’ın yardımından ümit kesilmemelidir.

Peygamberimiz hendeği kazmaya devam etmiş, üzerine düşeni yapmıştır. Ümidini de diri tutmuştur. Tevekkül böyle bir duruştur: Elinden geleni yapmak ve sonucu Allah’a bırakmak.

Taif dönüşünde de aynı metaneti görürüz. Hicret yolculuğunda da, düşman mağaranın ağzına kadar gelmişken söylenen söz ise ümit dilinin belki en güzel örneğidir: “Üzülme, Allah bizimle.” (Tevbe, 9/40)

Zor zamanlarda söylenen sözün ayrı bir ağırlığı vardır. Böyle anlarda bir cümle korkuyu büyütebilir, bir başka cümle insana yeniden yol gösterebilir.

Peygamberimizin dili, en dar zamanda dahi ümidi besleyen bir dil olmuştur; bugün ve her zaman bize yakışan da bu dil ile konuşmaktır.

İNSAN KENDİNE SÖYLEDİKLERİNDEN DE ETKİLENİR

Söz başkasını etkilediği kadar sahibini de etkiler. İnsan kendi söylediğini de dinler.

“Ben yapabilirim.” diyenle “Benden adam olmaz.” diyenin aynı yolda bambaşka yerlere vardığını önceki yazımda ele almıştım. Ekran çağı buna yeni bir boyut ekliyor: İnsan artık kendi iç sesinin yanında, gün boyu önüne düşen yüzlerce cümleyi de dinliyor. Sürekli kıyas ve karamsarlık üreten bir akışın içinde kalan kişi, farkında olmadan o cümleleri kendi iç sesine dönüştürebiliyor. Neyi takip ettiğimiz ve neyi okuduğumuz da bir bakıma kendimize ne söylediğimizi belirler.

Söze kader üzerinde bağımsız bir kudret yüklemek ise doğru bir yaklaşım olmaz. Küllî iradenin takdiri ve nasipte saklı hikmet her şeyin üstündedir. Burada üzerinde durduğumuz husus, sözün insan ve toplum üzerindeki tesiridir.

SÖZ FERDİ AŞIP TOPLUMA KARIŞINCA

Söz sahibini aşar, topluma karışır. Zamanla kültürün parçası hâline gelir.

Konfüçyüs’e, “Bir ülkeyi idare etmeye çağrılsaydınız, yapacağınız ilk iş ne olurdu?” diye sorulduğunda şu cevabı verdiği nakledilir:

“İşe dil ile başlar, önce dili düzeltirdim. Dil düzgün olmaz ise kelimeler düşünceyi düzgün anlatamaz. Düşünceler iyi anlatılamaz ise yapılması gereken şeyler iyi yapılmaz. Gereken yapılmazsa ahlak ve kültür bozulur. Ahlak ve kültür bozulursa adalet yolunu şaşırır. Adalet yanlış yola saparsa halk güçsüzlük ve şaşkınlık içine düşer. Ne yapacağını, işin nereye varacağını bilmez. Bu sebeple söylenen sözü doğru söylemeli ve doğru anlamalıdır.”

Sözün toplumsal gücü burada ortaya çıkar.

Yunus Emre, sözün insanda ve hayatta bıraktığı izi birkaç mısrada ne güzel anlatır:

“Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı,

Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz.”

Söz bazen bir yarayı kapatır, bazen yeni bir yara açar. Kavgayı söndürebildiği gibi büyütebilir de.

SÖZÜN DİJİTAL YOLCULUĞU

Sözün mecrası alabildiğine genişledi. Bir zamanlar bir mecliste söylenip orada kalan cümle, bugün birkaç saniyede yüzlerce kişiye ulaşıyor. Yazılan söz kayda geçiyor ve yıllar sonra yeniden karşımıza çıkabiliyor.

Klavyeden çıkan sözün de bir mesuliyeti vardır.

Kur’ân-ı Kerîm bu kaydı şöyle hatırlatır:

“İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, yazmaya hazır bir melek bulunmasın.”

(Kāf, 50/18)

Ağızdan çıkan da yazılan da kaybolup gitmez. Her sözün bir şahidi vardır.

Meselenin bir de aktarma tarafı bulunur: Her duyduğumuzu hemen taşımamak.

Peygamberimizin şu ikazı bugün için son derece açıktır:

“Her duyduğunu nakletmesi kişiye yalan olarak yeter.” (Müslim, Mukaddime, 5)

Ekrana düşen her haberi hemen doğru kabul etmemek gerekir. İçimize sinmeyen yerde biraz durup kaynağına bakmak yerinde olur.

Bir bilginin doğru olması, onu her yerde paylaşmayı gerektirmez. “Bu doğru mu?” sorusunun yanına şu soruyu da koymak gerekir:

“Bunu böyle söylemek hayra hizmet eder mi?”

Yanlış bir bilgiye aracılık etmişsek onu silmekle sorumluluk sona ermez. Yanlışı ulaştırdığımız yere doğrusunu da ulaştırmak gerekir.

Dilimize sahip çıktığımız kadar parmaklarımıza da sahip çıkmalıyız. Ekrandaki söz disiplininin temelinde hakikate sadakat vardır.

SÖZÜ SÜZ DE SÖYLE, GÖNLÜ BULANDIRMASIN

Peygamberimize:

“En hayırlı insan kimdir?” diye sorulmuş.

“Kalbi mahmûm, dili doğru sözlü olan herkes.” buyurmuş.

“Doğru sözlülüğün ne olduğunu biliyoruz. Mahmûmu’l-kalb nedir?” diye sorulunca şu cevabı vermiş:

“Mahmûm kalp, Allah’tan korkan tertemiz kalptir; içinde günah, zulüm, kin ve haset bulunmayan kalptir.”

(İbn Mâce, Zühd, 24)

Söz burada yine gelip kalbe dayanır.

Şems-i Tebrizî’ye nispet edilen şu söz de aynı inceliği hatırlatır:

“Sözü süz de söyle, gönlü bulandırmasın.

Sözü diz de söyle, kulağa inci diye takılsın.”

Söylenecek sözde hakikat kadar zarafet de bulunmalı. Doğrulukla letafet yan yana yürümeli. Haklı olmak, kırıcı konuşmaya kapı açmamalı. Haksızlığa karşı dururken kullandığımız dili de gözetmek gerekir.

Öfke anı, sözün en zor imtihanlarından biridir. Böyle zamanlarda aceleci davranmamak, belki susma orucuna niyetlenmek ya da bir uyku arası verip sabahı beklemek çoğu zaman sözü de sahibini de korur.

Peygamberimizin ölçüsü ekran başında da geçerlidir:

“Asıl güçlü kimse, öfke anında kendine hâkim olandır.”

(Buhârî, Edeb, 76)

Bazen yazmamak söz terbiyesidir. Bir cümleyi göndermeden önce beklemek de öyle. Öfke geçer, yazılan söz ise kalabilir.

SÖZÜN HÂLE DÖNÜŞMESİ

En güzel söz olan Kelâmullah’ın “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” (Hûd, 11/112) emri gönüllere yerleşir, hak söze bağlılık davranışlarda ete kemiğe bürünürse söz de dilde ve ekranda gerçek karşılığını bulacak; yeryüzünü imarla mükellef insanın sözleri de böylece medeniyetimizin yeniden inşasına katkı sunan bir amele dönüşecektir.

Dilde de ekranda da nebevî ölçü aynıdır vesselam: Ya hayır söyle ya da sus!