Âşık Edebiyatı Geleneğinde Hz. Muhammed Sevgisi

Hüseyin Özcan'ın makalesi

Türk edebiyatının tarihî süreci içerisinde âşık edebiyatının önemli bir yeri vardır. Bu edebiyatın temelini İslâmiyet öncesi Türk edebiyatı dönemindeki ozan-baksı geleneği oluşturmaktadır. İslâmiyet’in kabulü sonrasında tekke ve tasavvuf ekseninde gelişen bu edebiyatımızın temsilcileri, halkın his ve heyecanlarına tercüman olmuş; dilden dile, telden tele, gönülden gönüle şiirlerini ulaştırmışlardır.

Âşık edebiyatının kendine özgü bir edebiyat olarak ortaya çıkması 16. yüzyılın sonlarına rastlamaktadır. “Osmanlı imparatorluğunun her köşesinde görülen âşıklar ve âşık tarzı, bilhassa şehir hayatının verimidir.(1)

Bir Türk ve Müslüman sosyo-kültürel kurumu olarak ortaya çıkan kahvehanelerde, divan edebiyatı mensuplarının herzegû [saçma sapan sözler söyleyen] kişiler olarak nitelendirdikleri ozanlar, irşattan ziyade ‘güzelleme’ yolunu tercih eden bazı tekke mensuplarıyla ordu şairlerinin başlattığı ve 17. yüzyılda ulaştığı klasikleşen formlarıyla tamamen kendine has bir tarza dönüşen ve zaman içinde uğradığı değişim ve gelişimlerle günümüze kadar yaşamaya devam eden, edebiyat ve kültür geleneği; kısaca Âşık Tarzı Kültür Geleneği veya dar kapsamlı bir ifadeyle Âşık Tarzı Edebiyat Geleneği yahut Âşık Edebiyatı olarak adlandırılır.(2)

Âşık edebiyatına mensup şairler, Osmanlı Devleti içinde kahvehane, bozahane, han ve panayır gibi mekânlarda sanatlarını icra ederek halkın ilgisini ve takdirini kazanmışlardır.

Bu edebiyat anlayışı içinde şiir, en yaygın edebî verimdir. Bu edebiyatın şairleri ‘Hak aşığı’ndan mülhem olarak ‘âşık’ adını benimsemişlerdir. Millî veznimiz olan heceyle ve sade bir dil kullanarak, çoğunlukla irticali söyledikleri ezgili şiirlerde konular sosyal hayatın her sahasından olabilmektedir.

İçinde yaşadığı toplumun inancından ve değerlerinden beslenen şairler, bu konuları muhataplarının ilgisine göre şiirleştirmişlerdir.

Âşık Tarzı şiir geleneği içinde de şairler, Hz. Muhammed’e [sallallahu aleyhi ve sellem] olan derin muhabbetlerini sade ve samimi bir şekilde dile getirmişlerdir.

Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] adı anıldığında salavât getirilmesi Kur’ân’da “Muhakkak ki Allah ve melekleri Peygambere hep salât ederler. Ey iman edenler, siz de ona salât edin ve tam bir içtenlikle selam verin”(3) şeklinde emredilmektedir. Ayrıca bu durum Peygamberimiz [sallallahu aleyhi ve sellem] tarafından da tavsiye edilmiştir. Hz. Muhammed’e [sallallahu aleyhi ve sellem] salavât getirmenin faziletiyle ilgili birçok hadîs-i şerif bulunmaktadır. “Cuma günü ve geceleri üzerime yüz defa salavât getirenin Allah Teâlâ otuzu dünyaya, yetmişi ahirete ait olmak üzere yüz hâcetini kabul eder.”

Bazı hadislerde dua öncesinde salavât getirilmesi tavsiye edilmiştir: “Dua ile sema arasında bir engel vardır. Üzerime salavat getirilince engel açılır, dua yerine ulaşır.” Bu hadislerdeki tavsiyelere uygun olarak halk şairlerimiz şiirlerinde Hz. Muhammed’e [sallallahu aleyhi ve sellem] salât u selamda bulunmaktadırlar. Âşık Ruhsatî de Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] sünnetini terk etmeyen ve ona salavât getirenlere cennetin vacib olacağını dile getirmektedir:

Sıdk u candan isen ümmet
Terk etme daima sünnet
Vacip olur sana cennet
Muhammed’e salavât ver

Âşık edebiyatında ‘Badeli Âşık’ olarak adlandırılan şairlerin tamamı, daha önce hiç saz çalmadıkları, şiir söyleme yetenekleri olmadıkları hâlde gördükleri bir rüya neticesinde ve rüyadan uyanır uyanmaz saz çalmaya ve şiir söylemeye başlayan insanlardır. Rüya, istisnaları olmakla birlikte, on ile yirmi yaşları arası görülür.

Söz konusu rüya genellikle, bir su kenarında yahut mezarlıkta; büyük bir üzüntü veya korkudan sonra yatılan uykuda gelir. Badeli Âşık olacak kişiye rüyasına giren nur yüzlü, beyaz sakallı insanlar tarafından bade içirilir. Böylece saz çalma ve şiir söyleme yeteneği kazandırılmış olur. Bu esnada bir de kız resmi gösterilerek, evleneceği kişinin bu olduğu, ismi ve yaşadığı yer söylenir.”(4) Bu bade bazen iki cihan güneşi Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] hatırına içilir.(5)

Âşık fasıllarında öğütleme [nasihat] bölümünde âşıklar birbirlerine düz ayakla atışarak yol gösterirler. Dinleyenleri bilgilendirmek, bilgi ve marifetleriyle halkı aydınlatmak, nasihat etmek gayesine uygun olarak aynı ölçü ve kafiyeden oluşan dörtlükler âşıklarca karşılıklı olarak söylenir. Bu fasıllarda da Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] zaman zaman telmih edilmektedir.

Aşağıdaki örnekte Âşık İlhâmî ile Âşık Feymânî’nin öğütleme bölümünde Hz. Muhammed’i [sallallahu aleyhi ve sellem] telmih etmeleri görülmektedir:

Âşık İlhâmî:
İstiyorsan cemal ile cenneti
Daim eyle Yaradan’a minneti
Hakk’ın farzı Habibin sünneti
El bağla divanda dur güzel güzel
Âşık Feymânî:
Kur’ân rehber olur yoldan şaşkına
İlaç olur çaresize düşküne
Yaratıldı tüm kâinat aşkına
Resulü Muhammed yâr güzel güzel(6)

Âşık edebiyatı içinde kullanılan muammalar, kapalı bir şekilde söylenen, içinde bir isim ya da nesnenin gizlendiği şiirlerden oluşmaktadır.

Gelenek içinde âşıklar, oluşturdukları muammalarını kahvehane duvarlarına asarak çözümünü kapalı bir zarf içinde güvenilir bir kişiye verirler. Askıdaki muammanın ziyaretçi âşıklarca çözümü beklenirdi. Bazen de âşıklar, bilgilerini bir yarışma şeklinde muammalarla sınarlardı.

Muammalarda Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] isminin baş harfi olam mim harfi, onun ismine izafeten kullanılır:

Âşık oldum bir mime
İnciler dizilmiştir cime
O öyle bir cimdir ki
Eliften kâf getirir mîme(7)
Âşık İmamî

Burada mim Hz. Muhammed’i, [sallallahu aleyhi ve sellem] cim, Cebrâil’i, elif Allâhu Teâlâ’yı ve kâf, Kurân’ı Kerîm’i sembolize etmektedir.

“Mîm harfinin Yüce Peygamber’le bir diğer ilgisi de Ahmed isminden mîm çıkarıldığı zaman geride kalan Ehad ile Cenab-ı Hakk’ın birliğine işaret edilmesidir. Dolayısıyla Ahmed’den Ehad’ı yani Allah’ı ve Allah’ın birliğini bilmek esprisi ile Hz. Peygamber’in ehadiyyete mazhar olması ve nûrunu doğrudan Cenab-ı Hak’tan aldığı, edebiyatımızda sık sık konu edilir. Mekân veya mevcudiyeti temsil eden mîm harfiyle de hem Hz. Peygamber’in, hem de âlemlerin cismânî varlığı anlaşılır”(8)

Âşık Hacı ile Âşık İmamî arasında geçen bağlama muamma örneğinde âşık Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] âlemlere rahmet olarak gönderilişine vurgu yaparak onun işinin ne olduğunu sormaktadır:

Yağmur Dergisinin Ocak -Şubat 2011 tarihli 52. sayısından alınmıştır

Hacım insanların meyvesi ilim
Kalbin arzusunu konuşur dilim
Âlemlere rahmet gelmiş Resulüm
Ol nebi zîşânın işini söyle
Âşık Hacı
Âşık İmamî de bu soruya şu şekilde cevap verir:
İmamî der yaradandır mâbudum
Ümmet deyi ağlayışın okudum
Muhammed Mustafa makam Mahmud’um
Şefaat eylemek işi değil mi (9)

Âşık şairler bazen de Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] ismini oluşturan harfleri tek tek sayarak Hz. Muhammed’i [sallallahu aleyhi ve sellem] telmih etmişlerdir:

Etme ey Âşık Ömer sevdâ-yı dildâra heves
Komadı bir dem elinden dâmen feryâd res
İsm ü resmi dilberin gitmez dilimden bir nefes
Mim i sâd u tâ vu fâ vü yâyı gözlerin
Âşık Ömer (10)

Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] sevgisi toplumumuzda o denli yaygındır ki Türk toplumu içinde yaşayan Ermeni şairler Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] ve dört halife hakkında nâ’tlar yazmışlardır.(11)

Bu şairlere Ermeni Âşık İzânî’nin şu dörtlüğü örnek olarak verilebilir:

Kendi nurundan yarattı aleme kıldı nebî
İki cihanın serveri ol bizim sultanımız
Dört kitabın dördü haktır yalan diyen küfr olur
İncil İsa Zebur Tevrat ol güzel Furkânımız (12)

Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] hatırına yapılan dua ve taleplerin kabul olacağı düşüncesinden hareketle Âşık tarzı Türk şiirinin güçlü temsilcilerinde Karacaoğlan da sevgilisine seslenirken Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] aşkına, taleplerinin yerine getirilmesini istemektedir:

Önü öte giden güzel
Dön Muhammed’i seversen
Seni bana küskün derler
Gel Muhammed’i seversen (13)

Yeniçeriliğin kaldırılması sonrasında 1826’da II. Mahmud tarafından Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye [Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] zafer kazanmış orduları] adlı yeni bir ordu kurulmuştur. Ispartalı Seyrânî yeni orduya telmih ederken Osmanlı içinde bulunan milletlerin bu orduya Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] yolunda olduğu için gönüllü asker olmak istediklerini dile getirmektedir:

Rabbanî yüzünden cihan ola nur
Hak Teâlâ ide âlemi ma’mur
Muhammed yoluna asker-i Mansûr
Oluruz dediler yetmiş üç millet (14)
Ispartalı Seyrânî

Türk ordusuna Mehmetçik isminin de verilmesi Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] ismiyle ilgilidir. Mehemmed isminin zamanla Mehmet şekline dönüşmesi sonrasında Türk milleti askerini Mehmetçik olarak adlandırmıştır. Bu durum Türk milletinin Hz. Muhammed’e [sallallahu aleyhi ve sellem] olan sevgisinin bir sembolüdür.

Şairlerimiz zaman zaman Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] mucizelerini şiirlerinde işlerler. Âşık Yoksul Derviş de Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] miraçta Cenâb-ı Hak ile görüşmesini telmih ederek onun yaratılmışların sultanı olduğunu ifade eder:

Miraç gecesinde Hâkk’a kavuştu,
Aynel yakin Hâkk’ı gördü kavuştu,
Doksanbin kelâmı anda danıştı,
Yaradılmış sultanıdır Muhammed (15)

Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] cihanın övüncüdür. İnsanlığın iftihar tablosudur. Kalem ve kelimeler böyle şan sahibi birini vasfetmekten acizdir. O dört kutsal kitapta da övülmüştür. Şairimiz bu hakikatleri dile getirmektedir:

Odur evvel ahir fahr-ı cihanın
Vasfı mümkün müdür öyle zîşânın
Dört kitab içinde mehdini anın
Guş edüp deryâ-yı hayrânda idim (16)

Erzurumlu Emrah
Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] için “Biz seni, ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”(17) buyrulmaktadır. Bilindiği gibi Hz. Muhammed, [sallallahu aleyhi ve sellem] ümmetinden günah işleyenlere şefaat edecektir. Rabb’imin indinde bana bir melek (Cebrail) geldi. Gelen melek ümmetimin yarısının cennete girmesiyle şefaat arasında beni serbest kıldı; ben şefaati seçtim. O da ölüp de Allah’a şirk koşmayan kimseler içindir.” (18)

Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] şefaati, kulların cehennem azabından kurtulmalarına vesile olacaktır. Şiirlerde de şefaat beklentisi başka bir tarzda ifade edilmiştir. Şairler, genellikle günahkâr olma, hâllerinden memnun olmama, korkarak Hakk’a sığınma gibi hâllerden sonra şefaat beklentisini işlemişlerdir. Onların ‘şefaat-kânı’ kurtarıcıları Hz. Muhammed’dir. [sallallahu aleyhi ve sellem]

Şenliğem hizmet etmedim daim bir tarikata
Uyup iblis yığvasına çoh ettim cürm ü hata
Şefaat ya Resûlullah muhtacım mağfirete
İsyanım hadden aşıptır çoh günahkar olmuşam (19)

Âşık Şenlik
Âşık Hicrânî de Hz. Muhammed’i [sallallahu aleyhi ve sellem] nebiler serveri, nebiler şahı olarak vasıflandırırken ona ümmet olmaktan dolayı şükranlarını ifade eder ve onu şefaatiyle cennetten çok Cenab-ı Hakk’a ulaşma talebinde olduğunu dile getirir:

Nebîler Serveri Şahı Muhammed
Hamd-ü lilâh bizi eyledi ümmet
De ki matlubumuz değildir cennet
Şafaat kıl bizi Dîdâr’a götür (20)

Hicrânî
Hz. Muhammed, [sallallahu aleyhi ve sellem] Türk Halk Edebiyatının önemli bir bölümünü oluşturan Türk Âşık Edebiyatı içinde bir çok şair tarafından telmih edilmiştir. Âşık tarzı şiirin başlangıcını oluşturan ve bu edebiyatı besleyen ilk edebî verimlerimiz olan epik destan metinlerinden ninnilere kadar birçok türde de Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] çeşitli vesilelerle anılmış, onun ruhaniyetinden istimdat dilenerek maddi ve manevî muvaffakiyet için dua ve niyazda bulunulmuştur.

Kendine özgü bir şiir özelliği taşıyan Âşık tarzı şiirlerde de Hz. Muhammed’e [sallallahu aleyhi ve sellem] olan yoğun sevgi dikkat çekmektedir. Bir gelenek edebiyatı olan âşık edebiyatı içinde yer alan karşılıklı atışma tarzı şiirlerde de şairlerimiz muhataplarına Hz. Muhammed’le [sallallahu aleyhi ve sellem] ilgili sorular yöneltmişlerdir. Yine bu edebiyat geleneği içinde yaygın olan muamma şiirlerde cevabı Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] olan metinler oluşturulmuştur. Şairler sevgililerine hitap ederken Hz. Muhammed’in hatırına taleplerde bulunmuşlardır.

Dikkate değer bir başka hadise de toplumumuz içinde yaşayan âşık edebiyatından etkilenen Ermeni âşık şairlerin de Hz. Muhammed’i [sallallahu aleyhi ve sellem] öven şiirler yazmalarıdır. Bu durum toplumumuz içinde Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] iyi tanıtılmış olmasıyla ilgilidir. Günümüzde de kültürler arası diyalog vesilesiyle Hz. Muhammed, [sallallahu aleyhi ve sellem] farklı inançlara sahip insanlara hakkıyla anlatıldığında muhatapların onun peygamberliğini kabul ettiği görülmektedir.

Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] vasıflarını estetik ilgiler kurarak şiirleştiren halk şairlerimiz onun alemlere rahmet olarak gönderildiğine atıfta bulunarak şefaatini talep etmekte, mahşerde onun sancağı altında toplanmayı ümit etmektedirler.

Şairler milletlerin duygu ve düşüncelerini yansıtmaktadırlar. Osmanlı toplumu içinde, Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] aşkıyla yetişen padişahların öncülüğünde Receb ayında İstanbul’dan Harameyn’e gönderilen hediyelerden oluşan, mahalle mahalle dolaşarak halkın da teveccühüne sunulan sürre alayları, Osmanlı Devletinde yaşayan Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] soyundan gelen seyyid ve şeriflerin kaydını tutan, onları onore eden nakîb’ül-eşrâflık kurumu, padişahların Hz. Muhammed’i [sallallahu aleyhi ve sellem] öven şiirler yazması tabii olarak toplumda Hz. Muhammed [sallallahu aleyhi ve sellem] sevgisinin oluşmasında önemli rol oynamıştır. Doğumdan, sünnet törenlerine, evlenmelerden ölümlere kadar uzanan bütün geçiş dönemlerinde okunan mevlidler, çocuklara verilen Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] isimleri ona duyulan sevginin açık delilleridir. Halkın duygularını en yalın şekilde yansıtan halk şairleri de bu samimi sevgiye tercüman olarak bu sevgiyi şiirleştirmişler, Hz. Muhammed’in [sallallahu aleyhi ve sellem] ismiyle şiirlerini güzelleştirmişlerdir.

Dipnotlar
1. Fuat Köprülü: Saz Şairleri, Akçağ Yayınları, Ankara2004, s.32.
2. Özkul Çobanoğlu: Âşık Tarzı Edebiyat Geleneği ve İstanbul, s. 12.
3. Ahzâp Suresi,33/56.
4. Umay Günay: Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği, Akçağ Yayınları,s.108.
5. Ensar Aslan: Çıldırlı Âşık Şenlik, Hayatı,Şiirleri,Hikayeleri, s.354.
6. Erman Artun: a.g.e.,s.96.
7. Erman Artun: Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı, Kitabevi Yayınları,,s.90.
8. Emine Yeniterzi: “Edebiyatımızda Hz. Muhammed’in İsimleri ve Harflere Dair”, http://turkoloji.cu.edu.tr
9. Erman Artun:a.g.e.s.102.
10. Sadeddin Nüzhet Ergun: Âşık Ömer Hayatı ve Şiirleri,s.269.
11. Fuat Köprülü:Edebiyat araştırmaları,Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1986,s.268.
12. Emine Yeniterzi:Dîvân Şiirinde Na’t,Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,Ankara 1993,,s.27.
13. Müjgan Cumbur: Karacaoğlan, s.292.
14. M. Fuad Köprülü: Saz Şairleri,a.g.e., s.526
15. Şemsettin Kubat: Âşık Yoksul Derviş Yüzbin Oldu Yâreleri, Ankara 1989,s.77.
16. Metin Karadağ: Erzurumlu Emrah Yaşamı Sanatı Şiirleri,s.98.
17. (Enbiyâ, 21:107)
18. Et-Tâc-ul-Câmiu-l-Usûl c.5 s.384; Tirmizî h.n. 2441; Kenz-ul-Ummâl h.n. 31892
19. Ensar Aslan:a.g.e.,,s.84.
20. Sabri Özcan San: Âşık Hicranî, s.120.

(Yağmur Dergisi)