FETÖ’yü bir kült hareketi olarak yeniden düşünmek! 15 Temmuz sonrası dönüşen dinamikler
Av. Halit Çokan, FETÖ’yü yalnızca bir terör örgütü olarak değil, insan zihnini teslim alan kült karakterli bir yapılanma olarak ele aldığı dikkat çekici bir yazı kaleme aldı.
Modern devletlerin karşı karşıya bulunduğu tehditler, dış kaynaklı askerî saldırılar ve klasik terör örgütlerinin ötesinde, toplumların sosyal dokusuna nüfuz eden ve bireylerin zihinsel dünyasını dönüştüren yapılardan kaynaklanmaktadır. Son yarım yüzyılda yaşanan tecrübeler, bazı örgütlü oluşumların, bireylerin aidiyet duygularını şekillendirerek ve devlet kurumları içerisinde on yıllara yayılan stratejik yerleşme faaliyetleri yürüterek geleneksel güvenlik risklerinden çok daha karmaşık sonuçlar doğurabileceğini göstermiştir.
Sosyal psikoloji ve örgüt sosyolojisi alanındaki çalışmalar (Robert Jay Lifton’ın 'düşünce reformu' ve Steven Hassan’ın 'kült kontrolü' modellerinde) belirtildiği üzere, belirli örgütlenme biçimleri üyeleri üzerinde yalnızca kurumsal değil, aynı zamanda zihinsel, psikolojik ve ahlaki bir hâkimiyet kurabilmektedir. Bu tür yapılarda bireyin örgüte aidiyeti, zamanla mesleki, sosyal, siyasi ve hatta ailevi bağlarının önüne geçebilmekte; grup sadakati, bireysel muhakemenin yerini alabilmektedir. Böyle bir dönüşüm gerçekleştiğinde örgüt, üyelerinden yalnızca belirli eylemleri yerine getirmelerini değil, gerçekliği kendi kapalı örgütsel perspektifinden algılamalarını da talep etmektedir.
Uluslararası literatürde "kült", "totalist örgütlenme" veya "yüksek kontrol grubu" olarak kavramsallaştırılan bu oluşumlar, insan kaynağını yalnızca yetişkinlik döneminde değil, çoğunlukla çocukluk ve gençlik yıllarından itibaren biçimlendirmeye çalışmaktadır. Bu nedenle bu yapılarla mücadele, güvenlik politikalarıyla sınırlı tutulamaz; eğitim, sosyal politika, psikoloji, hukuk ve demokratik kurumların güçlendirilmesini kapsayan bütüncül stratejiler gerektirir.
Türkiye yakın tarihinde bu olgunun en çarpıcı örneğini Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) oluşturmaktadır. On yıllar boyunca eğitim faaliyetleri, sivil toplum görünümlü yapılanmalar, medya kuruluşları, ticari ağlar ve bürokratik kadrolaşma aracılığıyla geniş bir insan kaynağı üreten örgüt, 15 Temmuz 2016 gecesi gerçekleştirdiği darbe teşebbüsüyle anayasal düzeni doğrudan hedef almış ve uzun süredir inşa ettiği örgütsel kapasiteyi fiilen ortaya koymuştur.
Darbe teşebbüsü, Türkiye Cumhuriyeti'nin demokratik düzenine ve millî iradesine yönelik doğrudan bir saldırıdır. Ancak bu kalkışmanın önemi salt askerî bir müdahale girişimi olmasından ileri gelmez. Girişim, aynı zamanda kapalı ve yüksek kontrol mekanizmalarına sahip bir örgütsel yapının, devlet kurumları içinde oluşturduğu nüfuz ile mensupları üzerinde kurduğu psikolojik tahakkümün somut bir yansımasıdır.
Tüm bu nedenlerle FETÖ olgusunu anlamak için yalnızca ceza hukuku veya klasik terörle mücadele perspektifleri yetersiz kalmaktadır. Örgütün insan kaynağı üretim modeli, sadakat mekanizmaları, gizlilik stratejileri, devlet kurumlarına sızma yöntemleri, mensupları üzerindeki psikolojik etkileri ve 15 Temmuz sonrasında geliştirdiği adaptasyon stratejileri birlikte ele alınmalıdır.
Bu çalışma, FETÖ’yü bir terör örgütü olmanın ötesinde; kült karakterli bir sosyal hareket, kapalı bir aidiyet sistemi ve uzun erimli bir örgütsel strateji modeli olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede örgütün devşirme ve yetiştirme dinamikleri, örgütsel itaat ve kontrol sistemleri, 15 Temmuz’un sosyopsikolojik arka planı, darbe sonrasındaki kripto dönüşüm stratejileri ile bu tür yapılara karşı geliştirilmesi gereken kurumsal ve toplumsal bağışıklık politikaları tartışmaya açılacaktır.
Aradan geçen yıllara rağmen FETÖ meselesi, yalnızca geçmişte kalmış bir güvenlik sorunu değil demokratik toplumların, devlet kurumlarının ve bireysel özgürlüklerin kült karakterli örgütlenmeler karşısında nasıl korunabileceğine dair güncelliğini koruyan kadim bir araştırma sahasıdır. 15 Temmuz’u doğru okumak, yalnızca yakın tarihin muhasebesi bakımından değil; gelecekte benzer zihinsel işgal girişimlerini önleyecek toplumsal dirençliliğin inşası bakımından da hayatî önem taşımaktadır.
I. FETÖ'YÜ ANLAMLANDIRMAK KÜLT KURAMI VE RADİKALLEŞME SÜREÇLERİ
1. Kült Kavramı ve Teorik Çerçeve
15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsünü anlamlandırabilmek, yalnızca o gece yaşanan operasyonel detaylara değil, bu kalkışmayı mümkün kılan zihinsel ve örgütsel altyapıya odaklanmayı gerektirir. Fetullahçı Terör Örgütü’nü (FETÖ) yalnızca klasik bir terör örgütü olarak kavramsallaştırmak, onun on yıllara yayılan insan kaynağı üretim modelini, sadakat mekanizmalarını ve devlet kurumlarına nüfuz yöntemlerini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Bu noktada, örgütü kült karakterli bir sosyal hareket olarak değerlendirmek, analitik bir çerçeve sunmaktadır.
Etimolojik olarak Latince cultus (ibadet, bağlılık, adanmışlık) kökünden gelen kült kavramı, modern sosyoloji ve sosyal psikolojide, belirli bir kişi, öğreti veya ideoloji etrafında örgütlenen ve üyelerinden yüksek düzeyde bağlılık talep eden yapıları tanımlamak için kullanılmaktadır. Kült araştırmalarının öncü isimlerinden Robert Jay Lifton, bu yapıları "düşünce reformu" uygulayan totalist ortamlar olarak nitelendirirken; Steven Hassan, liderin sorgulanamazlığı ve bilgi kontrolü üzerinden işleyen "yüksek kontrol gruplarını" tarif etmiştir.
Her kült yapısı aynı özellikleri göstermemekle birlikte, literatürde ortaklaşa vurgulanan bazı belirleyici unsurlar bulunur; karizmatik liderliğin sorgulanamaz kılınması, grup dışı bilgi kaynaklarına yönelik sistematik güvensizlik, üyelerin düşünce ve davranışları üzerinde yoğun kontrol, seçilmişlik bilincinin inşası ve grup içi sadakatin bireysel muhakemenin önüne geçmesi. Bu tür yapılarda, grup dışındaki bireyler çoğu zaman "hakikatten uzak" veya "yanlış yolda" olarak konumlandırılırken, üyeler kendilerini özel bir misyonun taşıyıcıları olarak görmeye başlarlar.
Kültler ani biçimde ortaya çıkmaz; belirli toplumsal ve psikolojik süreçlerin ürünüdür. Süreç genellikle karizmatik bir liderin ortaya çıkması, bu lider etrafında çekirdek bir grubun oluşması, ortak bir kimlik inşası, "biz" ve "onlar" ayrımının keskinleşmesi ve nihayetinde lider otoritesinin kutsallaştırılarak eleştirinin sapkınlık olarak damgalanmasıyla ilerler. Bu aşamaların tamamında, üyeler yalnızca örgütsel bir yapıya değil, aynı zamanda kapalı bir psikolojik gerçeklik evrenine dahil olurlar; alternatif yorumlara karşı bilişsel bir direnç geliştirirler.
2. Kültlerin Radikalleşme Süreci ve Sosyal Psikolojik Mekanizmaları
Her kült yapısı radikalleşmek zorunda değildir; ancak tarihsel tecrübeler, kapalı ve yüksek kontrollü yapıların belirli koşullar altında toplumsal düzen için doğrudan tehdit oluşturacak düzeyde radikalleşebildiğini göstermektedir. Akademik literatür, bu radikalleşme sürecini genellikle altı aşamalı bir modelle açıklamaktadır:
Birinci aşama, seçilmişlik bilincinin inşasıdır. Grup üyelerine, hakikatin yalnızca kendi hareketlerinde saklı olduğu, toplumun geri kalanının yanılgı içinde bulunduğu ve insanlığın kurtuluşunun kendi fedakârlıklarına bağlı olduğu aşılanır. Bu, grubu sıradan bir topluluk olmaktan çıkarıp tarihsel bir misyonun öznesi haline getirir.
İkinci aşama, dış dünyanın şeytanlaştırılmasıdır. Artık grup dışındakiler yalnızca farklı değil, aynı zamanda tehlikeli ve düşmanca aktörlerdir. Devlet kurumları, medya, akademi, sivil toplum ve hatta aile üyeleri bu süreçte güvenilmez ilan edilir. Bu durum, üyelerin alternatif bilgi kaynaklarından kopmasına ve tamamen grubun iç bilgi akışına bağımlı hale gelmesine yol açar.
Üçüncü aşama, mutlak itaat kültürünün yerleşmesidir. Lider artık hata yapmayan, eleştirilemeyen ve sorgulanamayan bir konuma yükseltilir. Üyeler karar alma sorumluluğunu lidere devreder. Sosyal psikolojide Stanley Milgram’ın otorite deneylerinde gözlendiği üzere, bireyler sorumluluğu dış bir otoriteye bıraktıklarında, kendi ahlaki sınırlarını aşan davranışlar sergileyebilmektedir.
Dördüncü aşama, ahlaki ayrışma (moral disengagement) sürecidir. Albert Bandura’nın kavramsallaştırdığı bu mekanizmada, normalde yanlış kabul edilen eylemler (yalan, manipülasyon, hukuk ihlalleri) yüce amaç uğruna meşrulaştırılır. Bu, radikalleşmenin en kritik eşiğidir; çünkü şiddet ve hukuksuzluk, örgütsel hedefler için kabul edilebilir araçlar haline gelir.
Beşinci aşama, büyük mücadele veya kıyamet anlatısının devreye girmesidir. Mensuplara, insanlığın kaderini belirleyecek büyük bir mücadelenin eşiğinde oldukları ve bu mücadelede özel bir role sahip oldukları fikri empoze edilir.
Altıncı ve son aşama ise şiddetin doğrudan meşrulaştırılmasıdır. Bu aşamada grup dışındakiler artık insan olarak değil; "engel", "tehdit" veya "hain" kategorilerinde algılanır. Sosyal psikolojide "insandışılaştırma" (dehumanization) olarak adlandırılan bu mekanizma, tarih boyunca kitlesel şiddet olaylarının neredeyse tamamında gözlemlenmiştir.
Radikalleşme süreçlerini besleyen temel dinamikler arasında aidiyet ihtiyacı, kimlik arayışı, grup baskısı, bilgi izolasyonu, sürekli tehdit algısı ve kademeli bağlılık mekanizması yer alır. Bireyler radikal yapılara bir anda dahil olmaz; küçük ve masum görünen fedakârlıklarla başlayan süreç, zamanla derin bir bağlılığa evrilir. Her yeni adım bir öncekini meşrulaştırdığı için, kişi ulaştığı noktanın başlangıçtaki değerlerinden ne kadar uzaklaştığını fark etmekte güçlük çeker.
3. Kült ve İnanç Arasındaki Epistemolojik Ayrım
Kült olgusunu değerlendirirken sıklıkla yapılan kategorik hata, kültleşmeyi doğrudan din veya inançla özdeşleştirmektir. Oysa sosyolojik ve psikolojik açıdan kültlerin beslendiği temel kaynak, belirli bir mezhep veya teoloji değil, insanın evrensel anlam arayışı, aidiyet ihtiyacı ve güvenme eğilimidir. İnsan, yalnız yaşamayan, anlamlandırmaya ve kendisinden daha büyük bir amaca bağlanmaya programlanmış sosyal bir varlıktır. Bu ihtiyaçların kendisi ne patolojiktir ne de tehlikelidir.
Tehlike, bu doğal ve insani ihtiyaçların istismar edilmesiyle başlar. Karizmatik liderler, insanların yalnızlık, belirsizlik, manevi tatminsizlik, başarı arzusu veya adalet özlemi gibi duygularına hitap eder. Başlangıçta birey, kendisini anlayan ve hayatına anlam katan bir topluluğa katıldığını zanneder. Oysa sağlıklı topluluklarda birey aidiyet kazanırken muhakemesini korur; kültlerde ise aidiyet, giderek muhakemenin yerini alır. Kişi, neyin doğru olduğunu kendi aklı ve vicdanıyla değil, liderin veya grubun perspektifiyle değerlendirir. Bu aşamada lider, yol gösterici olmaktan çıkarak hakikatin mutlak temsilcisine dönüşür; eleştiri sadakatsizlik, soru sormak ihanet olarak damgalanır.
Bu bağlamda kültler, insanların en zayıf yanlarından değil, en güçlü ve en asil duygularından beslenir. İnanç, idealizm, fedakârlık ve adalet arayışı gibi duygular manipüle edilerek örgütsel tahakkümün aracı haline getirilebilir. Sorun inancın kendisinde değil; bir kişi veya grubun kendisini mutlak hakikatin sahibi ilan etmesinde ve bireylerden, bu hakikati sorgulamayacak ölçüde koşulsuz bağlılık talep etmesindedir.
15 Temmuz’un ortaya koyduğu en hayati derslerden biri, tehlikenin inançta değil, sorgulama yeteneğinin yitirilmesinde yattığıdır. Demokratik toplumları koruyan yegâne güvence hukuk kuralları değil; aynı zamanda bireylerin eleştirel düşünme kapasitesini koruyabilmesi, hiçbir kişi veya yapıyı mutlaklaştırmayan bilinç düzeyini muhafaza edebilmesidir. FETÖ örneğinde görüldüğü üzere, kült yapıların etkisi altına giren bireyler çoğu zaman bilgisiz veya ahlaksız değildir; aksine, anlam arayan, aidiyet duyan ve bir ideale hizmet etmek isteyen, bu yönüyle son derece "sıradan" insanlardır. Bu gerçek, örgütle mücadelede yalnızca güvenlik tedbirlerinin değil, zihinsel bağışıklık geliştirmenin de zorunluluğunu ortaya koymaktadır.
II. ÖRGÜTSEL STRATEJİ VE İNSAN KAYNAĞI ÜRETİM MEKANİZMASI: ÖĞRETMEN KADROLARININ FONKSİYONEL DÖNÜŞÜMÜ
1. FETÖ'nün İnsan Kaynağı Üretim Modeli
FETÖ'yü klasik terör örgütlerinden ayıran en belirleyici özelliklerden biri, insan kaynağını tesadüflere bırakmayan, son derece sistematik ve uzun erimli bir kadro üretim mekanizmasına sahip olmasıdır. Örgüt, ihtiyaç duyduğu insan gücünü yetişkinlik döneminde değil, çoğunlukla çocukluk ve ilk gençlik yıllarından itibaren tespit etmeye, şekillendirmeye ve yönlendirmeye çalışmıştır. Bu yönüyle FETÖ, yalnızca mevcut kadroları değil, geleceğin kadrolarını da inşa eden bir "insan kaynağı fabrikası" niteliği taşımaktadır.
Örgütün hedef kitlesi özellikle ortaokul, lise ve üniversite çağındaki gençler olmuştur. Bu yaş grupları, kimlik inşasının henüz tamamlanmadığı, aidiyet duygusunun güçlü biçimde şekillenebildiği ve bireylerin yönlendirmeye en açık olduğu dönemleri temsil etmektedir. Örgüt, bu dönemde gençlerle kurduğu temaslarla onların eğitim hayatlarını, mesleki tercihlerini, sosyal çevrelerini ve hatta aile ilişkilerini belirli bir örgütsel perspektiften yeniden inşa etmeye çalışmıştır. Bu süreçte kullanılan yöntemler arasında akademik destek görünümlü faaliyetler, burslar, etüt merkezleri, yurtlar ve kamplar gibi meşru görünümlü araçlar yer almıştır. Ancak tüm bu faaliyetlerin nihai hedefi, bireyleri örgütsel bir kimlikle donatmak ve onları devlet kurumlarına yerleştirilmek üzere hazırlamaktır.
Bu modelin en dikkat çekici yönlerinden biri, örgüte kazandırılan bireylerin yıllar boyunca sıkıca takip edilmesidir. Öğrenci askerî okula girmişse takip edilmiş, astsubay olmuşsa takip edilmiş, subay, kurmay subay, general veya amiral seviyesine yükselmişse dahi takip edilmeye devam edilmiştir. Örgütün mahrem yapılanmasına ilişkin yargılamalarda ortaya çıkan tablo, bu takibin çoğu zaman hücre tipi bir sistem içerisinde yürütüldüğünü, örgüt mensuplarının birbirlerini tanımayacak şekilde yapılandırıldığını ve irtibatların sınırlı tutulduğunu göstermektedir. Bu sistem içerisinde her grup, belirli sorumlular tarafından kontrol edilmiş ve örgütsel sadakatin devamı sağlanmaya çalışılmıştır.
2. Öğretmen Kadrolarının Örgütsel Fonksiyonu
FETÖ’nün insan kaynağı üretim modelinde en kritik rolü üstlenen kadrolar, öğretmenler ve mahrem imamlar olmuştur. Kamuoyunda çoğu zaman "KHK’lı öğretmenler" başlığı altında tartışılan bu kadrolar, örgüt içerisinde yalnızca eğitimci kimlikleriyle değil, aynı zamanda örgütsel işlevleriyle ön plana çıkmaktadır.
Örgüt mensubu öğretmenler, sıradan bir mesleki faaliyetin çok ötesinde, örgütün eleman temin eden, aidiyet oluşturan, yönlendiren ve takip eden kadroları olarak görev yapmışlardır. Öğrencilerle kurulan ilişkiler çoğu zaman akademik destek faaliyetlerinin ötesine geçmiş, zamanla örgütsel bağlılık ve kimlik inşası sürecine dönüşmüştür. Örgüt tarafından kazanılan öğrenciler, daha sonra kabiliyetlerine ve örgütsel sadakat düzeylerine göre farklı alanlara yönlendirilmiş; özellikle askerî okullar, polis okulları, mülkiye, yargı teşkilatı ve devletin kritik kurumları örgütün öncelikli hedefleri arasında yer almıştır. Yargı kararları ve soruşturma dosyalarına yansıdığı üzere, sınav sorularının örgüt mensuplarına dağıtılması, mülakat süreçlerinin manipüle edilmesi ve örgüt üyelerinin stratejik kurumlara yerleştirilmesi yönünde sistematik faaliyetler yürütülmüştür.
Ancak öğretmenlerin rolü yalnızca örgüte eleman kazandırmakla sınırlı kalmamıştır. Öğretmenler aynı zamanda örgütsel disiplinin korunması, aidiyetin tahkim edilmesi ve örgüt çizgisinden sapmaların engellenmesi konusunda da kritik bir işlev üstlenmişlerdir. FETÖ’nün kült karakterli yapısı incelendiğinde, örgütün yalnızca mensuplarının davranışlarını değil, düşünce dünyalarını ve aidiyet ilişkilerini de kontrol etmeye çalıştığı görülmektedir. Bu nedenle örgüt açısından en büyük risklerden biri, mensupların örgütsel bağlılığında zayıflama meydana gelmesidir.
İşte bu noktada devreye çoğu zaman öğretmenler ve mahrem imamlar girmektedir. Örgüt içerisinde sadakatinde zayıflama görülen, toplantılara katılımı azalan, verilen talimatları sorgulamaya başlayan veya örgütsel çizgiden uzaklaştığı düşünülen kişiler çeşitli yöntemlerle yeniden kontrol altına alınmaya çalışılmıştır. Bu süreç çoğu zaman ani değil, tedrici şekilde işletilmiştir. Önce telkin mekanizması devreye sokulmuş, ardından uyarılar yapılmış, aidiyet duygusunu güçlendirmeye yönelik görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Buna rağmen örgütsel uyum sağlanamıyorsa kişi hakkında daha ağır yaptırımlar uygulanmıştır. Yargılama dosyalarında ve örgüt mensuplarının anlatımlarında görüldüğü üzere, bazı durumlarda kişiler örgütsel faaliyetlerden dışlanmış, sosyal çevrelerinden izole edilmiş, örgüt içerisindeki konumlarını kaybetmiş veya örgüt terminolojisinde "hizmetten uzaklaşan", "gevşeyen", "zaaf gösteren" kişiler olarak damgalanmıştır.
Kült araştırmalarında bu tür mekanizmalara "sosyal yaptırım" ve "grup içi disiplin mekanizması" adı verilmektedir. Çünkü kült yapılar yalnızca ödüllerle değil, dışlanma korkusu üzerinden de mensuplarını kontrol etmektedir. Daha dikkat çekici olan husus, örgütün bazı mensupları için uyguladığı fiilî "sosyal ölüm" mekanizmasıdır. Yani kişi fiziksel olarak hayatta olsa bile örgütsel açıdan yok sayılmakta, onunla temas kesilmekte, örgüt içerisindeki itibarı tamamen ortadan kaldırılmakta ve adeta görünmez hale getirilmektedir.
Kült yapılar açısından bakıldığında bu son derece ağır bir yaptırımdır. Çünkü yıllar boyunca bütün sosyal çevresini, arkadaşlık ilişkilerini, kimliğini ve aidiyet duygusunu örgüt içerisinde kurmuş bir kişi için dışlanmak, sıradan bir üyelik ilişkisinin sona ermesinden çok daha ağır sonuçlar doğurabilmektedir. Bu nedenle birçok örgüt mensubu zamanla örgütte kalmayı bilinçli bir tercihten çok, sosyal ve psikolojik bir zorunluluk olarak görmeye başlamaktadır. FETÖ’nün uzun yıllar boyunca mensupları üzerindeki etkisini sürdürebilmesinin nedenlerinden biri de budur. Örgüt yalnızca insanları sisteme dahil eden mekanizmalar kurmamış, aynı zamanda sistemden çıkmayı zorlaştıran ve bedelini ağırlaştıran kontrol mekanizmaları da geliştirmiştir.
Dolayısıyla öğretmenler ve mahrem imamlar, örgüt içerisinde yalnızca insan kazandıran kişiler değil; aynı zamanda örgütsel sadakati denetleyen, aidiyeti tahkim eden, sapmaları kontrol eden ve gerektiğinde yaptırım uygulayan ara kademe yöneticiler olarak işlev görmüşlerdir. Bu yönleriyle bakıldığında, örgütün sürekliliğini sağlayan omurganın önemli bir kısmını oluşturdukları görülmektedir.
3. Darbe Gecesinde Öğretmen Kadrolarının Rolü: Hayrettin İmren Örneği
Öğretmen kadrolarının örgütsel fonksiyonu yalnızca teorik bir çerçeve olarak kalmamış, 15 Temmuz darbe teşebbüsü sırasında doğrudan operasyonel bir role dönüşmüştür. Bu durum, örgütün hücre tipi yapılanması içerisinde mahrem imamların nasıl koordinasyon sağladığını gösteren somut vakalarla ortaya konulmuştur.
Bu vakalardan biri, Donanma Komutanlığı davasında yer alan beyanlardır. Dönemin Gölcük Deniz Ana Üs Komutanı olan Tuğamiral Hayrettin İmren’in, darbe teşebbüsünden birkaç gün önce örgüt içerisindeki sorumlusu olan ve öğretmenlik yaptığı belirtilen Yakup Dalkılıç tarafından Ümraniye’ye (İstanbul) götürüldüğü, burada darbe planlamasında yer alan üst düzey askerlerle (Darbeci Amiral Ömer Faruk Harmancık) görüştürüldüğü ve darbe teşebbüsüne ilişkin bilgilendirildiği anlaşılmaktadır.
Benzer şekilde, birçok dava dosyasında, darbe teşebbüsünün gerçekleştiği gece olan Cuma gününün öğleden sonrasında örgüt mensubu askerlerin mahrem imamları tarafından aranarak o gece komutanları tarafından verilecek talimatlara mutlaka uymaları yönünde telkinlerde bulunulduğu tespit edilmiştir.
Bu husus son derece önemlidir. Çünkü hücre tipi yapılanma nedeniyle örgüt mensuplarının önemli bir kısmı birbirlerini tanımamaktadır. Bu nedenle örgüt içerisindeki güven zincirini kuran, koordinasyonu sağlayan ve örgütsel sadakatin devamını temin eden kişiler çoğu zaman bu mahrem yapılanma mensupları olmuştur.
Dolayısıyla burada tartışılan şey öğretmenlik mesleği değildir. Tartışılan şey, öğretmenlik sıfatı altında yürütülen örgütsel fonksiyondur. Bir kişinin öğretmen olması onu suçlu yapmayacağı gibi öğretmen olması onu örgütsel faaliyetlerden muaf da hale getirmez. Bu nedenle kamuoyunda zaman zaman "KHK’lı öğretmenler" başlığı altında yürütülen tartışmaların önemli bir kısmının, meseleyi meslek üzerinden okuyarak örgütsel fonksiyonu görünmez hale getirdiği söylenebilir.
III. KRİZ ANINDA ÇÖKEN YAPI: BAĞIMSIZ KARAR VEREMEME VE GERÇEKLİK KOPUŞU
- Mutlak İtaat Modelinin Liderlik Kapasitesini Zayıflatması
FETÖ'nün insan yetiştirme modelinin 15 Temmuz darbe teşebbüsünün başarısızlığındaki rolü, olayın askerî ve siyasal boyutunun yanında ayrıca değerlendirilmelidir. Kuşkusuz darbe teşebbüsünün başarısızlığa uğratılmasında Türk milletinin direnişinin, Cumhurbaşkanının liderliğinin, emniyet teşkilatı ve darbe karşıtı güvenlik güçlerinin kararlı tutumunun belirleyici etkisi bulunmaktadır. Bununla birlikte örgütün kendi insan kaynağı modelinin de bu sonuçta payı olduğu söylenebilir.
FETÖ, itaatkâr ve örgütsel sadakati yüksek bireyler yetiştirmekte belirli ölçüde başarılı olmuş olabilir. Ancak aynı ölçüde bağımsız karar verebilen, kriz anında inisiyatif alabilen ve değişen koşullar karşısında liderlik sergileyebilen kadrolar üretememiştir. Bu durum, kült karakterli yapıların temel paradokslarından birini ortaya koymaktadır. Bağımsız düşünceyi bastıran sistemler kısa vadede disiplin ve uyum sağlasa da uzun vadede belirsizlik anlarında yol haritası çizebilen insan kaynağı oluşturamaz.
Nitekim 15 Temmuz gecesi yalnızca milletin direnci değil, aynı zamanda mutlak itaate dayalı bir insan yetiştirme modelinin sınırları da açığa çıkmıştır. Darbeciler belirli bir plan çerçevesinde harekete geçebilmişlerdir; ancak plan bozulduğunda, özgür muhakemeyle yeni bir yol üretebilmekte ciddi zaaf göstermişlerdir. Başka bir ifadeyle örgüt kendisine sadık kadrolar yetiştirmiş; fakat kriz yöneticisi liderler yetiştirememiştir.
2. Dış Denetim Odağı ve İnisiyatif Kaybı
Mutlak itaatin hâkim olduğu yapılarda yetişen bireyler, belirsizlik ve kriz anlarında inisiyatif kullanmakta zorlanırlar. Oysa askerî harekâtların en kritik anları, planların sahada bozulduğu anlardır. Hiçbir askerî plan kâğıt üzerinde tasarlandığı gibi işlemez. Başarılı komutanı diğerlerinden ayıran temel nitelik, emirleri mekanik biçimde uygulaması değil; değişen şartlar karşısında bağımsız değerlendirme yapabilmesi ve yeni kararlar üretebilmesidir.
Kült karakterli yapılarda ise genellikle bağımsız muhakeme değil, sadakat ödüllendirilir. Bu nedenle örgüt içerisinde yükselen kişiler, her zaman en yaratıcı veya en stratejik düşünebilen bireyler olmayabilir. Çoğu zaman örgütsel çizgiye en bağlı, en uyumlu ve en itaatkâr kişiler ön plana çıkar. Bunun doğal sonucu olarak, kriz anlarında emir dışı durumlarda nasıl davranılacağı konusunda ciddi bir karar alma problemi ortaya çıkar.
Sosyal psikolojide bu durum “dış denetim odağı” kavramıyla açıklanabilir. Kişi, karar verme sorumluluğunu sürekli olarak dış bir otoriteye devretmeye alıştığında, kendi iradesiyle stratejik karar alma kapasitesi zamanla körelir. Yıllarca üst bir iradenin yönlendirmesiyle hareket eden bireylerin, kritik anlarda kendi başlarına karar vermekte zorlanmaları bu bağlamda anlamlıdır. Kült araştırmacısı Robert Jay Lifton’ın “düşünce reformu” olarak nitelendirdiği süreçte, bireyin özerk muhakemesi tedricen tasfiye edilir ve yerine örgütsel otoritenin içselleştirilmiş bir temsilcisi ikame edilir.
3. Örgütsel Yankı Odası ve Gerçek Toplumu Okuyamama
Darbe teşebbüsünün başarısızlığına zemin hazırlayan bir diğer etken, örgütün kapalı yapısından kaynaklanan "örgütsel yankı odası" (echo chamber) etkisidir. Kapalı yapılarda bireyler sürekli olarak birbirlerini doğrulayan bilgilerle karşılaşır; farklı görüşler dışlanır, eleştiriler bastırılır ve karşı argümanlar duyulmaz hale gelir. Bunun sonucunda örgüt zamanla kendi ürettiği gerçeklik evreninin içine hapsolur.
Bu süreç, örgütün dış dünyayı, özellikle toplumun gerçek dinamiklerini okuma kabiliyetini ciddi biçimde zayıflatır. Örgüt mensupları, kendi kapalı çevrelerinde oluşturdukları kanaatleri toplumun genel kanaatiyle özdeşleştirme hatasına düşerler. Nitekim 15 Temmuz gecesinde darbecilerin en büyük stratejik yanılgısı, Türkiye'yi ve Türk milletini doğru okuyamamış olmalarıdır. Milletin nasıl bir tepki vereceğini hesaplayamamışlar; Cumhurbaşkanının kararlı tutumunu, emniyet teşkilatının direncini, siyasi partilerin demokratik refleksini ve medyanın toplumu bilgilendirme kapasitesini yanlış değerlendirmişlerdir.
Bu hataların tamamı, uzun yıllar boyunca kapalı bir örgütsel evren içerisinde yaşamanın ve gerçek toplumla bağın zayıflamasının doğrudan sonuçlarıdır. Kült yapıların en belirgin zaaflarından biri, zamanla kendi gerçeklik algılarına o kadar güvenmeleridir ki dış dünyadaki olağanüstü gelişmeleri bile kendi dar çerçevelerine sığdırmaya çalışırlar.
4. Kriz Anında İki İnsan Tipi - Sorgulayan Birey ve Talimat Bekleyen Mensup
Kriz anlarında sergilenen davranış kalıpları, bireyin hangi zihinsel donanımla yetiştirildiğini açıkça ortaya koyar. Sağlıklı liderlik kültürleri bireye düşünmeyi, sorgulamayı, karar vermeyi ve aldığı kararın sorumluluğunu üstlenmeyi öğretir. Kült yapılar ise çoğu zaman bireye itaat etmeyi, güvenmeyi, sorgulamamayı ve verilen talimatı aynen uygulamayı öğretir. Bu iki insan tipi kriz anlarında tamamen farklı davranış kalıpları sergiler. Birincisi değişen şartlar karşısında yeni çözümler üretebilir; ikincisi ise yeni bir talimat bekler.
15 Temmuz darbe teşebbüsü, bu ayrımın en çarpıcı örneklerinden birini sunmuştur. O gece tankları kullananlar, savaş uçaklarını havalandıranlar, kritik askerî birlikleri sevk edenler ve sivillere karşı ölümcül güç kullananlar büyük ölçüde eğitimli insanlardı. Aralarında kurmay subaylar, generaller, pilotlar, mühendisler ve çeşitli alanlarda yüksek eğitim almış kişiler bulunuyordu. Bu durum, toplumlarda yaygın biçimde kabul gören "eğitimli insan kandırılamaz", "kurmay subay sorgular", "yüksek eğitim alan kişiler dogmatik yapılara teslim olmaz" şeklindeki varsayımların yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Sosyal psikoloji, siyaset bilimi ve radikalleşme araştırmaları bu varsayımların her zaman doğru olmadığını göstermektedir. Tarih boyunca birçok radikal hareketin, totaliter rejimin ve terör örgütünün içerisinde doktorlar, mühendisler, akademisyenler, hukukçular, hâkimler, savcılar ve üst düzey askerler yer almıştır. Dolayısıyla mesele yalnızca bilgi eksikliği veya eğitim yetersizliği değildir. Asıl mesele, bireyin muhakeme yeteneğini kime teslim ettiğidir.
Bir insanın iyi bir pilot, başarılı bir mühendis, yetkin bir cerrah veya üstün nitelikli bir kurmay subay olması, onun bütün alanlarda bağımsız düşüneceği anlamına gelmez. Kurmay eğitimi bir askere operasyonel planlama, risk analizi ve stratejik karar üretmeyi öğretir. Ancak bireyin ideolojik, dini veya örgütsel aidiyetleri farklı psikolojik mekanizmalar içerisinde şekillenir. Bu nedenle bir kişi askerî konularda son derece rasyonel düşünebilirken, örgütsel aidiyet söz konusu olduğunda eleştirel muhakemesini askıya alabilir.
Kült karakterli yapıların en önemli özelliklerinden biri, insanların zekâlarını ortadan kaldırmaları değil, aksine özellikle başarılı, disiplinli ve yüksek potansiyelli bireyleri bünyelerine katmaya çalışmalarıdır. Sorun zekânın kaybolması değil, muhakemenin devredilmesidir. Kişi artık "Bu doğru mu?" sorusunu sormaz; yerini "Lider bunu istiyor mu?", "Örgüt bunu uygun görüyor mu?" soruları alır. İşte kültleşmenin en kritik kırılma noktası burada ortaya çıkar: Birey, hakikati bağımsız olarak araştırmak yerine hakikatin ölçüsünü örgüt içerisinde aramaya başlar.
Sosyal psikoloji alanındaki en önemli çalışmalardan biri olan Stanley Milgram'ın itaat deneyleri, insanların otorite figürlerinin yönlendirmesi altında normal şartlarda yapmayacakları davranışları gerçekleştirebildiklerini göstermiştir. Deneylerde katılımcılar, başka insanlara zarar verebileceğini düşündükleri elektrik şoklarını uygulamaya devam etmişlerdir. Bunun temel nedeni kişisel sadizm değil, sorumluluğun otoriteye devredilmiş olmasıdır. Milgram'ın ortaya koyduğu sonuç son derece çarpıcıdır: İnsanlar bazen kötülük yaptıkları için değil, otoriteye itaat ettikleri için korkunç eylemler gerçekleştirebilmektedir. Bu bulgu, 15 Temmuz gecesindeki bazı davranışların anlaşılmasında önemli bir teorik çerçeve sunmaktadır.
Benzer şekilde Hannah Arendt'in "kötülüğün sıradanlığı" tezi, Nazi Almanya’sı dönemindeki yargılamalardan hareketle kötülüğün her zaman canavarca kişiliklerden kaynaklanmadığını; son derece sıradan, eğitimli ve disiplinli insanların da büyük kötülüklerin parçası haline gelebileceğini ileri sürmüştür. Burada belirleyici unsur zekâ düzeyi değil, eleştirel muhakemenin kaybıdır.
FETÖ örneğinde de benzer bir süreç gözlenmektedir. Örgütün askerî yapılanmasına ilişkin yargı dosyaları incelendiğinde, birçok mensubun örgütle ilişkisinin yetişkinlik döneminde değil, ergenlik ve gençlik yıllarında başladığı görülmektedir. Örgüt; öğrencilik yıllarında temas kurmuş, aidiyet üretmiş, sosyal çevre oluşturmuş, kariyer desteği sağlamış, kimlik inşa etmiş ve örgütsel bağlılığı yıllar boyunca derinleştirmiştir. Bu nedenle 15 Temmuz gecesi verilen talimat, birçok örgüt mensubu açısından ilk sadakat sınavı değil; yıllar boyunca adım adım inşa edilen örgütsel bağlılık zincirinin son halkasıdır.
15 Temmuz'u anlamada cevaplanması gereken en önemli sorulardan biri, bir insanın sivillere karşı nasıl ölümcül güç kullanabildiğidir. Radikalleşmiş yapılarda karşı taraf zamanla insan kimliğinden uzaklaştırılarak farklı kategoriler içerisine yerleştirilir. Artık karşıdaki kişi vatandaş, komşu, polis veya kamu görevlisi olarak değil; engel, tehdit, hain veya hedef olarak tanımlanır. Sosyal psikolojide bu sürece insandışılaştırma (dehumanization) adı verilir. Bir insanı insan olarak değil de aşılması gereken bir engel olarak görmeye başladığınızda şiddetin psikolojik eşiği düşer. Tarih boyunca yaşanan kitlesel şiddet olaylarının önemli bir bölümünde bu mekanizma gözlenmektedir.
Bu perspektiften bakıldığında, mutlak itaat üzerine kurulan yapılar dışarıdan son derece disiplinli ve güçlü görünebilir. Ancak büyük krizler ve beklenmedik gelişmeler karşısında aynı yapılar son derece kırılgan hale gelebilir. Çünkü yaratıcılık, inisiyatif alma becerisi ve bağımsız muhakeme uzun yıllar boyunca bastırılmıştır. 15 Temmuz, bu kırılganlığın somut bir tezahürüdür: Örgüt, planını uygulayacak itaatkâr kadrolara sahipti; ancak plan başarısız olduğunda bu kadrolar, kendi başlarına alternatif bir strateji geliştirebilecek donanımdan yoksundu.
Bu yönüyle bakıldığında 15 Temmuz yalnızca bir askerî kalkışma değil; aynı zamanda eleştirel muhakemenin örgütsel sadakate teslim edildiğinde eğitimli insanların dahi nasıl radikalleşebileceğini gösteren önemli bir toplumsal laboratuvar niteliği taşımaktadır. 15 Temmuz'un ortaya koyduğu en önemli ders şudur; bir toplum için asıl güvence yalnızca eğitimli bireyler yetiştirmek değildir. Asıl güvence, hiçbir otoriteyi mutlaklaştırmayan, eleştirel düşünme yeteneğini koruyan ve vicdani muhakemesini hiçbir kişi ya da yapıya devretmeyen bireyler yetiştirebilmektir.
5. İnkâr, Bilişsel Çelişki, Ahlâki Ayrışma Ve Kimlik Savunusu - Darbe Sanıklarının Psikolojik Savunma Mekanizmaları
15 Temmuz yargılamalarının en çarpıcı gözlemlerinden biri, birçok sanığın suçüstü yakalanmalarına, eylem görüntülerinin ortaya çıkmasına ve maddi delillerle fiillerinin ispatlanmasına rağmen darbe teşebbüsünü inkâr etmekte ısrar etmeleridir. Hatta bazı sanıkların yalnızca eyleme katıldıklarını reddetmekle kalmayıp darbenin bizzat hedef aldığı hükümet tarafından organize edildiğini ileri sürmeleri, bu inkârın sıradan bir savunma taktiğinin ötesine geçtiğini göstermektedir. İlk bakışta akıl almaz görünen bu durum, kült ve radikalleşme literatürü çerçevesinde değerlendirildiğinde belirli psikolojik mekanizmalarla açıklanabilmektedir.
Kült karakterli yapılarda birey zamanla yalnızca bir örgüte mensup olmaz; kimliğini de örgüt üzerinden inşa eder ve tanımlar. Bu aşamadan sonra örgütü reddetmek, yalnızca bir düşünceden vazgeçmek değil; kişinin yıllarca inşa ettiği kimliğini, sosyal çevresini, hayat hikâyesini ve uğruna fedakârlık yaptığı bütün anlam dünyasını sorgulaması anlamına gelir. Bu nedenle birey, gerçekle yüzleşmenin doğuracağı psikolojik yıkımdan kaçınmak için gerçeği inkâr etmeyi tercih edebilir.
Sosyal psikolog Leon Festinger'in bilişsel çelişki (cognitive dissonance) kuramı bu durumu açıklamak için isabetli bir çerçeve sunmaktadır. Festinger'e göre insanlar, yaptıkları eylemler ile sahip oldukları inançlar arasında büyük bir uyumsuzluk ortaya çıktığında, davranışlarını değiştirmek yerine olayları yorumlama biçimlerini dönüştürme eğilimi gösterirler. Özellikle kült yapılarda bu mekanizma daha da güçlenir. Zira örgüt mensupları yıllar boyunca, dış dünyanın kendilerine karşı olduğu, hakikati yalnızca kendilerinin temsil ettiği ve örgütün hiçbir zaman hata yapmayacağı düşüncesiyle şartlandırılmışlardır. Bu nedenle darbe teşebbüsünün başarısız olması, bazı örgüt mensuplarını örgütü sorgulamaya değil, tam tersine örgüte daha sıkı bağlanmaya sevk edebilmektedir. Başarısızlık, örgütün yanlışlığının değil; kendilerine karşı kurulan büyük bir komplonun sonucu olarak yorumlanmaktadır.
Bu çerçeveye ek olarak 15 Temmuz davalarına ilişkin yıllar süren gözlemler, bazı sanıkların savunmalarında dikkat çeken başka bir ortak psikolojik atmosferi de ortaya koymaktadır. Cumhurbaşkanına yönelik suikast girişimi, Donanma Komutanlığı davası, 65. Mekanize Piyade Tugayı davası ve İstanbul'daki kritik kurum baskınları gibi birçok dosyada, sanıkların yalnızca suçlamaları reddetmekle kalmayıp darbe teşebbüsünün neden başarısız olduğunu anlamlandırmaya çalıştıkları görülmüştür. Savunmaların satır aralarında, sanki başarısızlığın kendisi, eylemin meşruiyetinden daha fazla sorgulanmaktadır.
Bu durum ilk bakışta şaşırtıcı görünse de kült ve radikalleşme literatürü açısından anlaşılabilirdir. Radikalleşmiş yapılarda mensuplara uzun yıllar boyunca belirli bir tarih anlayışı ve kaçınılmaz başarı beklentisi aşılanır. Grup, kendisini tarihin doğru tarafında, özel bir misyonun taşıyıcısı olarak görmeye başlar. Böyle bir zihinsel dünyada başarısızlık, yalnızca bir operasyonun hedefine ulaşamaması değil; yıllardır inşa edilen bütün bir anlam dünyasının çöküşü anlamına gelir. Bu nedenle bazı örgüt mensuplarının yargılamalar sırasında darbe teşebbüsünün neden başarısız olduğunu sorgulayan bir ruh hali içerisinde görünmeleri dikkat çekicidir. Sanki tartışılan konu, darbe teşebbüsünün hukukiliği veya meşruiyeti değil; hedefe neden ulaşılamadığıdır.
15 Temmuz davalarında gözlenen yoğun inkâr davranışı, yalnızca hukuki bir savunma stratejisi olarak değil; aynı zamanda kültleşmiş yapılarda görülen güçlü psikolojik bağlılığın bir tezahürü olarak okunmalıdır. Belki de 15 Temmuz'un en ürpertici yönlerinden biri şudur; bazı insanlar yalnızca darbe teşebbüsüne katılmamış; aynı zamanda örgütün inşa ettiği alternatif gerçeklik evreninin içinde yaşamaya devam etmişlerdir. Bu nedenle görüntüler, belgeler ve maddi deliller karşısında dahi örgütsel anlatıyı terk etmekte zorlanmışlardır.
Burada yalnızca cezadan kurtulma veya korku saikinin bulunduğunu söylemek yetersiz kalır. Çünkü birçok sanık, ilk ifadelerinden başlayarak soruşturma, kovuşturma, istinaf ve temyiz aşamalarının tamamında aynı anlatıyı sürdürmüştür. Eğer mesele sadece cezadan kurtulmak olsaydı, deliller kesinleştikten sonra en azından bir kısmının örgüt tarafından kullanıldığını kabul etmesi beklenebilirdi. Ancak kült araştırmalarında sıkça gözlenen bir olgu vardır: İnsan bazen gerçeği inkâr ettiği için örgüte bağlı kalmaz; örgüte bağlı kaldığı için gerçeği inkâr eder.
İnkâr davranışının yanı sıra, 15 Temmuz yargılamalarında göze çarpan bir diğer husus, bazı sanıkların eylemlerini inkâr etmelerinin ötesinde, ortaya çıkan ağır insani sonuçlar karşısında herhangi bir vicdani muhasebe sergilememeleridir. Normal şartlarda yüzlerce insanın hayatını kaybettiği, kamu kurumlarının bombalandığı, güvenlik görevlileri ve sivillerin yaşamını yitirdiği, toplumun ağır bir travma yaşadığı bir olayın ardından en azından asgari düzeyde pişmanlık veya vicdani sorgulamanın ortaya çıkması beklenir. Ancak bazı sanıklarda bunun tam tersine, daha sertleşen, daha saldırganlaşan ve daha meydan okuyan bir tutum gözlemlenmiştir.
Bu durumu anlamlandırabilmek için birkaç psikolojik mekanizmanın birlikte ele alınması gerekir.
Birincisi, burada ahlaki ayrışma (moral disengagement) mekanizması devreye girmektedir. Sosyal psikolog Albert Bandura'nın kavramsallaştırdığı bu süreçte insanlar, normalde vicdanlarını rahatsız edecek eylemleri çeşitli zihinsel mekanizmalarla meşrulaştırabilmektedir. Bu süreçte birey, karşısındaki kişileri artık sıradan insanlar olarak değil; "tehdit", "engel", "düşman" veya "hain" kategorilerinde algılamaya başlar. Böylece normalde ortaya çıkması gereken vicdani tepki zayıflar veya tamamen ortadan kalkar.
İkincisi, kültlerin ürettiği "kutsal amaç psikolojisi" dikkate alınmalıdır. Radikalleşmiş yapılarda örgütsel hedefler, sıradan siyasi veya ideolojik amaçlar olmaktan çıkarılarak tarihî, kutsal, ilahi veya kaçınılmaz görevler olarak sunulur. Böyle bir zihinsel dünyada örgüt mensubu, kendi eylemlerini ahlaki ölçülerle değerlendirmek yerine kendisini yüksek bir davanın fedaisi olarak görmeye başlar. Dışarıdan bakıldığında suç olarak nitelendirilen bir fiil, onun zihninde fedakârlık veya kutsal görev olarak anlam kazanabilir.
Üçüncüsü, inkâr ile pişmanlık arasındaki ilişkiye dikkat çekmek gerekir. İnsan bazen yaptığı eylemden dolayı pişman olmadığı için inkâr etmez; tam tersine, pişmanlık duymamak için inkâr etmeye devam eder. Zira kişinin bir gün kendi kendisine; "Yıllarca yanlış bir yapıya hizmet etmişim." "Masum insanların ölümüne yol açan bir hareketin parçası olmuşum." "Hayatımı büyük bir yanılgı üzerine kurmuşum." demesi, son derece ağır bir psikolojik yük doğurur. Bazı insanlar için bu gerçekle yüzleşmek, cezai sonuçlarla yüzleşmekten bile daha zordur. Bu nedenle zihin, çeşitli savunma mekanizmaları üretir: İnkâr sürdürülür, sorumluluk başkalarına yüklenir, mağduriyet anlatıları oluşturulur veya komplo teorileri inşa edilir. Böylece kişi vicdani hesaplaşmaktan kaçınabilir.
Dördüncü olarak ise kimlik savunusu mekanizması devreye girer. Kült yapılarda örgüt, zamanla bireyin kimliğinin ayrılmaz bir parçası haline gelir. Örgüte yöneltilen eleştiri, kişinin zihninde doğrudan kendisine yöneltilmiş bir saldırı olarak algılanabilir. Bu nedenle bazı örgüt mensupları, aleyhlerindeki deliller arttıkça yumuşamak yerine daha da sertleşebilir. Çünkü savundukları şey artık yalnızca bir fikir veya organizasyon değil; kendi benliklerinin bir parçası haline gelmiş kimlikleridir.
15 Temmuz gecesi yalnızca bir darbe planı başarısız olmamış; aynı zamanda örgütün yıllar boyunca kendi mensuplarına anlattığı kaçınılmaz başarı hikâyesi de çökmüştür. Darbe planlayıcıları devlet kurumlarının tepkisini hesaplamış olmaları muhtemeldir ancak milletin o gece ortaya koyduğu tepkiyi hesaplayamamışlardır. Tankların karşısına insanların çıkabileceğine, savaş uçaklarının tehdidine rağmen milyonlarca insanın meydanları doldurabileceğine ihtimal vermemişlerdir. Bu nedenle sanıkların savunmalarında hissedilen şaşkınlık, yalnızca başarısız bir darbe teşebbüsünün değil, aynı zamanda çöken bir örgütsel gerçeklik algısının da yansımasıdır.
Bu yönüyle bakıldığında, 15 Temmuz sonrasında gözlenen inkâr ve vicdani muhasebe eksikliği, yalnızca bireysel bir ahlak sorunu olarak değil; kültleşmiş yapılarda görülen kimlik bağımlılığı, ahlaki ayrışma ve bilişsel savunma mekanizmalarının ortak ürünü olarak değerlendirilmelidir.
IV. KHK'LILAR TARTIŞMASI, DEVLET SADAKATİ VE DEMOKRATİK DÜZENİN KENDİNİ KORUMA HAKKI
1. KHK Tartışmalarında Hukuki Çerçevenin Doğru Kurulması
15 Temmuz sonrasının en tartışmalı konularından biri, kamu görevinden çıkarılan kişilerin hukuki statüsü olmuştur. "KHK mağduriyetleri" başlığı altında yürütülen tartışmalarda, ceza hukuku, idare hukuku, anayasa hukuku ve güvenlik hukuku perspektiflerinin sıklıkla birbirine karıştırıldığı görülmektedir.
Bu tartışmaların sağlıklı bir zeminde yürütülebilmesi için öncelikle ceza hukuku ile kamu hukuku arasındaki temel ayrımın doğru anlaşılması gerekir. Zira bu iki hukuk dalı, farklı sorulara cevap arar ve farklı ölçütlerle işler.
Ceza hukuku, suçluluğu araştırır. Bir kişinin ceza mahkemesinde mahkûm edilebilmesi için eyleminin her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delillerle ispatlanması zorunludur. Bu, hukuk devletinin ve ceza adaletinin temel güvencelerinden biridir.
Kamu hukuku ise güven ilişkisini araştırır. Kamu görevliliği, yalnızca bir iş sözleşmesine dayalı istihdam ilişkisi değil; devlet adına yetki kullanmayı, kamu gücünü temsil etmeyi ve anayasal düzenin devamlılığında sorumluluk üstlenmeyi gerektiren özel bir statüdür.
Bu nedenle ceza yargılamasında mahkûmiyet için yeterli görülmeyen bazı bulgular, kamu hizmeti bakımından güven ilişkisinin ortadan kalktığını göstermeye yetebilir. Bir kişi hakkında ceza mahkemesinde mahkûmiyet kararı verilememesi ile devletin o kişiyle çalışmak zorunda olması aynı şey değildir.
2. Kamu Hizmetinde Sadakat ve Güven İlkesi
Kamu görevlisi, devlet adına yetki kullanan ve anayasal düzenin sürekliliğinde doğrudan rol üstlenen kişidir. Özellikle güvenlik, savunma, istihbarat, emniyet, yargı ve kritik kamu hizmetlerinde görev yapanlar bakımından sadakat ve güven unsuru, mesleki yeterlilik kadar belirleyicidir.
Devletin, kendisine sadakati konusunda ciddi tereddütler bulunan kişileri bu tür görevlerde istihdam etmeme hakkı, demokratik anayasal düzenin olağan bir gereğidir. Bu hak, çoğu zaman bir tercih değil; devletin kendini koruma yükümlülüğünün bir parçasıdır.
Nitekim bu yaklaşım yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Modern demokratik devletlerin tamamı, anayasal düzenlerini korumak amacıyla çeşitli güvenlik mekanizmaları geliştirmiştir.
3. Karşılaştırmalı Hukukta Güvenlik Soruşturmaları: ABD, Almanya ve Avrupa Örnekleri
Amerika Birleşik Devletleri'nde savunma sanayii, istihbarat teşkilatları, nükleer tesisler ve kritik kamu görevleri için kapsamlı güvenlik soruşturmaları yapılmaktadır. "Security Clearance" (Güvenlik İzni) olarak adlandırılan bu sistemde karar, yalnızca sabıka kaydına göre verilmez; kişinin bağlantıları, ilişkileri, dış etkilenmelere açıklığı ve güvenilirliği bütüncül olarak değerlendirilir.
Almanya'da ise anayasal düzene karşı faaliyet gösterdiği değerlendirilen yapılarla bağlantılı kişilerin kamu hizmetine alınması konusunda özel hassasiyetler bulunmaktadır. Alman anayasa hukukundaki "Militan Demokrasi" (Streitbare Demokratie) anlayışı, demokratik sistemin, kendisini ortadan kaldırmayı hedefleyen yapılara karşı aktif tedbirler alma hakkına sahip olduğu düşüncesine dayanır.
İngiltere, Fransa ve diğer Avrupa ülkelerinde de kritik kamu görevleri bakımından güvenlik soruşturmaları ve sadakat değerlendirmeleri standart prosedürler arasındadır. Dolayısıyla KHK süreci, Türkiye'ye özgü istisnai bir uygulama değil; demokratik devletlerin kendilerini koruma refleksinin evrensel bir tezahürüdür.
4. FETÖ Örneğinde Sadakat Sorununun Niteliği
FETÖ bakımından mesele, klasik güvenlik soruşturmalarının ötesinde, daha özel bir karakter taşımaktadır. Zira burada yalnızca suç işlemiş bireylerden değil; mensuplarından mutlak sadakat talep eden, bireysel muhakemeyi zayıflatan ve örgütsel aidiyeti diğer bütün aidiyetlerin önüne koyan kült karakterli bir yapılanmadan söz edilmektedir.
Kült araştırmaları, bu tür örgütlerin üyelerinden yalnızca üyelik değil, kimlik düzeyinde bağlılık talep ettiğini ortaya koymaktadır. Bu noktada örgütsel aidiyet; mesleğin, ailenin, hukukun, devletin ve hatta bireysel vicdanın önüne geçebilmektedir.
15 Temmuz'un ortaya koyduğu en ağır gerçeklerden biri budur. Darbe teşebbüsüne katılanlar arasında yüksek eğitimli subaylar, kurmaylar, generaller bulunmaktaydı. Bunlarla aynı örgütsel yapıya ait çokça kamu görevlisi vardı. Bu durum, örgütsel aidiyetin belirli koşullarda anayasal sadakatin önüne geçebildiğini açıkça göstermiştir.
Bu nedenle 15 Temmuz sonrasındaki değerlendirmelerde, yalnızca bireysel suç isnatları değil; anayasal düzene bağlılık ve örgütsel aidiyet ilişkileri de dikkate alınmıştır.
5. OHAL Komisyonu ve Hukuki Denetim Mekanizmaları
Elbette bu süreçte hatalı değerlendirmeler yapılmış olabilir. Hukuk devleti tam da bu ihtimal nedeniyle denetim mekanizmaları oluşturur. Bu kapsamda Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu kurulmuş; yapılan başvurular titizlikle değerlendirilmiş, çok sayıda kişi görevine iade edilmiş, bazı idari işlemler geri alınmış ve yargısal denetim yolları işletilmiştir.
Bu durum, KHK sürecinin hiçbir inceleme yapılmaksızın verilmiş mutlak ve değiştirilemez kararlardan ibaret olmadığını göstermektedir. Sistem, kendi içinde düzeltme ve telafi mekanizmalarını barındırmaktadır.
Ancak bu gerçeklikten hareketle kamu görevinden çıkarılan herkesin herhangi bir güvenlik değerlendirmesine tabi tutulmaksızın yeniden istihdam edilmesi gerektiği sonucuna varmak da isabetli değildir. Zira bu, devletin kendini koruma yükümlülüğünü fiilen ortadan kaldırmak anlamına gelir.
6. Bireysel Haklar ile Demokratik Devletin Kendini Koruma Hakkı Arasındaki Denge
Burada tartışılan mesele yalnızca bireysel mağduriyet iddiaları değildir. Aynı zamanda demokratik devletin kendisini koruma hakkıdır.
Bir devletin anayasal düzenini ortadan kaldırmaya teşebbüs eden bir örgütün en büyük başarısı yalnızca darbe yapması değil; devlet kurumları içerisinde görünmez ve sürdürülebilir bir nüfuz alanı oluşturabilmesidir. Bu nedenle KHK tartışmalarının merkezinde yalnızca bireysel haklar değil; anayasal düzenin korunması, kamu güvenliği, devlet sadakati ve demokratik sistemin sürekliliği de bulunmaktadır.
Kanaatimce meseleye yalnızca bireysel haklar perspektifinden bakmak eksik kalır. Anayasal düzenin korunması, kamu güvenliği, devlet sadakati ve demokratik sistemin kendisini savunma hakkı perspektiflerinin de aynı anda dikkate alınması gerekir.
15 Temmuz'un bize öğrettiği en önemli derslerden biri şudur; demokratik devletler özgürlükleri korumak zorundadır. Ancak aynı zamanda o özgürlükleri ortadan kaldırmayı hedefleyen yapılara karşı kendilerini koruma yükümlülüğüne de sahiptirler.
Hukuk devletinin asıl başarısı, özgürlük ile güvenlik, bireysel haklar ile anayasal düzen, adalet ile devletin meşru korunma refleksi arasında hassas bir denge kurabilmesidir.
V. 15 TEMMUZ SONRASI MÜCADELE, KRİPTO DÖNÜŞÜM VE UZUN ERİMLİ RİSK
1. 15 Temmuz Sonrası Devletin Mücadele Hamlesi
15 Temmuz 2016 tarihinde gerçekleştirilen darbe teşebbüsü, örgütün askerî bürokraside oluşturduğu yapılanmanın en görünür ve en yıkıcı tezahürü olmuştur. Astsubay, subay, kurmay subay, general ve amiral seviyesindeki örgüt mensuplarının örgüt liderliği doğrultusunda hareket ederek anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etmeleri, örgütün devlet kurumları içerisindeki nüfuz kapasitesini açık biçimde ortaya koymuştur. Ancak teşebbüs, Türk milletinin demokrasiye sahip çıkma iradesi, Cumhurbaşkanının liderliği, siyasal kurumların ortak tavrı ve güvenlik güçlerinin direnci sayesinde başarısızlığa uğratılmıştır.
Darbe teşebbüsünün ardından Türkiye Cumhuriyeti Devleti anayasal yetkileri çerçevesinde olağanüstü hâl ilan etmiş; örgütün askerî, emniyet, yargı, mülki idare, eğitim, medya, ticaret ve sivil toplum alanlarındaki yapılanmalarına yönelik kapsamlı bir mücadele başlatmıştır. Bu mücadele yalnızca darbe teşebbüsüne iştirak eden kişilere yönelik olmamış; örgütün kurumsal kapasitesini oluşturan insan kaynağını, finansal ağlarını, haberleşme sistemlerini, medya yapılanmasını, sivil toplum görünümlü uzantılarını ve örgütsel altyapısını da hedef almıştır.
2. Kripto Yapılanmalar ve "Renklendirme" Stratejisi
Ancak kült karakterli, uluslararası ölçekte örgütlenmiş ve insan kaynağını uzun yıllara yayılan süreçlerde yetiştiren yapılarla mücadele kısa vadede tamamlanabilecek bir süreç değildir. Bu tür yapılar yalnızca görünür kadrolardan ibaret değildir; aynı zamanda deşifre olmamış ve uygun şartları bekleyen insan kaynağı rezervlerine de sahiptir.
15 Temmuz sonrasında FETÖ'nün uğradığı ağır darbe, örgütü yeni arayışlara yöneltmiştir. Deşifre olan kadroların büyük ölçüde tasfiye edilmesi, örgütün görünür yapılanmasını çökertmiş olsa da örgütün tamamen ortadan kalktığını söylemek, kült karakterli yapıların doğasıyla çelişmektedir. Çünkü bu tür örgütler yalnızca görünür kadrolardan ibaret değildir; aynı zamanda uzun yıllar boyunca oluşturdukları insan kaynağı, sosyal ağlar, ekonomik ilişkiler ve gizli bağlantılar üzerinden varlıklarını sürdürme kapasitesine sahiptir.
Örgütün kendi terminolojisinde yer alan "renklendirme" kavramı, bu dönüşüm stratejisini anlamak için önemli bir anahtar sunmaktadır. Renklendirme, örgüt mensuplarının deşifre olmamak, dikkat çekmemek ve faaliyetlerini sürdürebilmek amacıyla farklı kimlikler altında hareket etmelerini ifade eder. Bu yöntem kapsamında örgüt mensuplarının çeşitli sivil toplum kuruluşları, meslek örgütleri, sosyal yapılar ve siyasi partiler içerisinde görünür kimliklerini gizleyerek örgütsel faaliyet yürüttükleri anlaşılmaktadır. Amaç, örgütsel kimliği gizlemek, deşifre olmayı önlemek ve faaliyet alanlarını sürdürebilmektir.
3. Siyasi Partilere Sızma Faaliyetleri
FETÖ'nün siyasal alana ilişkin faaliyetlerine yönelik soruşturma ve kovuşturmalarda, farklı siyasi partilere yönelik sistematik sızma girişimlerinin bulunduğu yargısal belgelere yansımıştır. Adli kayıtlar, örgütün siyasi faaliyetleri "yayın" adı altında kodladığını, farklı partilere yönelik özel yapılanmalar oluşturduğunu ve bu alanlarda faaliyet gösterecek kişileri önceden belirlenmiş kriterlere göre seçtiğini ortaya koymaktadır.
Seçim sürecinde kişilerin yaşları, eğitim durumları, aile yapıları, örgütsel sadakat düzeyleri, sosyal kabiliyetleri ve parti içinde yükselebilme ihtimalleri değerlendirilmiştir. Ayrıca bu kişilerin örgütsel aidiyetlerinin korunması amacıyla sürekli denetim altında tutulmaları, faaliyetlerinin raporlanması ve örgütsel bağlarının canlı tutulması istenmiştir. Bu durum, örgütün siyaseti demokratik katılım alanı olarak değil, nüfuz edilmesi gereken stratejik bir alan olarak gördüğünü açıkça ortaya koymaktadır.
4. Deşifre Olmamış İnsan Kaynağı ve Gelecekteki Risk
FETÖ'nün insan kaynağı üretim modeli bu noktada ayrıca önem taşımaktadır. Örgüt, eleman temin faaliyetlerini çoğunlukla çocukluk ve ilk gençlik dönemlerinden itibaren başlatmış; ortaokul, lise ve üniversite çağındaki gençleri uzun süreli örgütsel eğitim ve aidiyet süreçlerinden geçirmiştir.
15 Temmuz sonrasında yürütülen soruşturmalar ağırlıklı olarak aktif görevde bulunan, deşifre olmuş veya somut delillerle örgütsel bağlantıları ortaya konulabilen kişiler üzerinde yoğunlaşmıştır. Buna karşılık, örgütsel aidiyeti bulunmakla birlikte herhangi bir soruşturmaya konu olmamış, eğitim hayatını sürdüren veya henüz kamuoyunun dikkatini çekmeyecek pozisyonlarda bulunan kişilerin zaman içerisinde sosyal hayatın farklı alanlarına dağılmış olması ihtimali güvenlik perspektifinden göz ardı edilmemelidir.
Elbette herhangi bir kişi hakkında somut veri olmaksızın örgütsel aidiyet isnadında bulunulamaz. Ancak kült karakterli ve uzun soluklu örgütlerle mücadelede yalnızca geçmişe değil, geleceğe de bakmak gerekir. Güvenlik çalışmaları bakımından uzun süreli örgütlerle mücadelede asıl mesele, yalnızca mevcut kadroların tasfiyesi değil; gelecekte ortaya çıkabilecek örgütsel kapasitenin de dikkate alınmasıdır.
5. Ekonomik Dayanışma Ağları ve Örgütsel Süreklilik
FETÖ gibi kült karakterli yapılar yalnızca ideolojik bağlılıkla değil, aynı zamanda ekonomik dayanışma ağlarıyla da süreklilik kazanmaktadır. Son yıllarda yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda, örgütün farklı toplumsal alanlarda varlığını sürdürme çabalarına ilişkin bulgular ortaya çıkmıştır. Açık kaynaklara yansıyan bilgilerden, örgütsel dayanışmayı sürdürmek amacıyla ekonomik ağlar oluşturulmaya çalışıldığı, ticari faaliyetler üzerinden örgüt mensuplarına destek mekanizmaları geliştirildiği ve örgütsel bağlılığın ekonomik dayanışma yoluyla da korunmaya çalışıldığı anlaşılmaktadır. Bu nedenle örgütle mücadelede finansal ağların, paravan ticari yapıların, yardım görünümlü para transferlerinin ve kayıt dışı dayanışma mekanizmalarının dikkatle izlenmesi gerekmektedir.
6. Kült Karakterli Yapılarla Mücadelede Çok Boyutlu Strateji
FETÖ gibi kült karakterli, hiyerarşik, gizli ve uzun vadeli yapılanmalarla mücadele yalnızca ceza hukuku araçlarıyla yürütülemez. Ceza hukuku elbette zorunludur; suç işleyenlerin yargılanması, örgütsel faaliyetlerin cezalandırılması ve kamu düzeninin korunması devletin asli görevidir. Ancak bu tür yapılar yalnızca suç işledikleri anda değil, insan devşirdikleri, aidiyet ürettikleri, zihinsel bağımlılık kurdukları ve sosyal ağlar oluşturdukları aşamada da tehlikelidir.
Bu nedenle mücadele sosyal, siyasal, eğitsel, ekonomik, psikolojik ve dijital boyutları olan uzun erimli bir stratejiye dayanmalıdır.
Eğitim alanında, kült yapılar en çok sorgulama becerisi gelişmemiş genç zihinleri hedef alır. Gençlere yalnızca bilgi aktarmak yeterli değildir; eleştirel düşünme, medya okuryazarlığı, dijital manipülasyonu fark etme, otoriteyi sorgulama ve demokratik vatandaşlık eğitimi verilmelidir. Eğitim sistemi yalnızca sınav kazanan değil, muhakeme edebilen insan yetiştirmelidir.
Aile ve sosyal çevre boyutunda, kült yapılar gençleri ailelerinden ve doğal sosyal bağlarından kopararak kontrol altına alır. Ailelerin erken uyarı işaretleri konusunda bilinçlendirilmesi gerekir. Bir gencin aniden içine kapanması, tek bir gruba mutlak bağlılık geliştirmesi, ailesini değersiz görmeye başlaması ve bütün hayat kararlarını bir grubun yönlendirmesiyle vermesi ciddi bir uyarı işareti olarak görülmelidir.
Siyasi sistem boyutunda, FETÖ örneği, kült karakterli yapıların siyasi partilere sızmayı hedefleyebileceğini göstermiştir. Partilerin üyelik, görev verme ve yükseltme süreçlerinde daha şeffaf ve denetlenebilir mekanizmalar kurması; parti içi etik kurullar, güvenlik farkındalığı eğitimleri ve referans kontrolü gibi tedbirleri devreye sokması gerekmektedir. Ancak bu tedbirler demokratik katılım hakkını zedelememeli ve hukuk devleti sınırları içerisinde kalmalıdır.
Kamu yönetimi boyutunda, kamu hizmeti güven ilişkisine dayanır. Devlet, özellikle güvenlik, yargı, istihbarat, savunma ve kritik altyapı alanlarında görev alacak kişiler bakımından güvenlik değerlendirmeleri yapmak zorundadır. Bu değerlendirmeler keyfî değil, ölçülü, denetlenebilir ve hukuki güvencelere bağlı şekilde yürütülmelidir.
Ekonomi ve finansal ağlar boyutunda, kült yapılar para ve dayanışma ağlarıyla ayakta kalır. Örgütsel finansman kaynaklarının, paravan ticari yapıların ve kayıt dışı ekonomik dayanışma ağlarının izlenmesi gerekir. Ancak bu mücadele genel ticari hayatı baskılayan değil, örgütsel finansmanı hedefleyen delile dayalı bir denetim anlayışıyla yürütülmelidir.
Psikolojik destek ve örgütten kopuş mekanizmaları boyutunda, kült yapılardan kopmak isteyen kişilere yalnızca adli muameleyle yaklaşmak yeterli değildir. Bu kişiler çoğu zaman kimlik krizi, suçluluk, korku ve yalnızlık duygusu yaşar. Örgütten ayrılmak isteyenlerin yeniden topluma kazandırılması, psikolojik destek mekanizmalarının oluşturulması ve gençlerin güvenli çıkış yollarına sahip olması önemlidir.
Medya ve dijital alan boyutunda, modern kült yapılar sosyal medya, kapalı mesajlaşma grupları ve kripto haberleşme kanalları üzerinden varlıklarını sürdürebilir. Dezenformasyonla mücadele, dijital okuryazarlık ve çevrim içi radikalleşme takibi geliştirilmelidir. Ancak burada da ifade özgürlüğü ile güvenlik dengesi korunmalıdır.
Dinî ve ahlaki bilinç boyutunda, FETÖ örneği, dinî duyguların istismarının toplumlar için büyük bir güvenlik riskine dönüşebileceğini göstermiştir. Din eğitiminin sağlıklı kaynaklara dayanması, sahih bilgiyle desteklenmesi ve kişileri bir lidere değil; ahlaki sorumluluğa, akla, vicdana ve hukuka yönlendirmesi gerekir. Dinî alanın boş bırakılması da istismara açık hale getirilmesi de aynı derecede sakıncalıdır.
7. Geçmişin Muhasebesinden Geleceğin Güvenliğine
FETÖ ile mücadele, yalnızca geçmişte gerçekleşmiş bir darbe teşebbüsünün yargısal sonuçlarıyla sınırlı bir süreç olarak değerlendirilmemelidir. Bu mücadele aynı zamanda kurumsal hafızanın korunmasını, demokratik bilinç düzeyinin canlı tutulmasını, devlet kurumlarının direnç kapasitesinin güçlendirilmesini ve örgütün yeni nesil yapılanma yöntemlerinin sürekli takip edilmesini gerektiren uzun erimli bir güvenlik ve demokrasi meselesidir.
15 Temmuz'un onuncu yılında hatırlanması gereken temel gerçek şudur: FETÖ ile mücadele yalnızca geçmişin muhasebesi değil, geleceğin güvenliğiyle doğrudan ilgili stratejik bir zorunluluktur. Demokratik toplumları koruyan şey yalnızca tanklara karşı duran cesaret değildir. Aynı zamanda zihinleri teslim almaya çalışan yapılara karşı geliştirilen toplumsal bağışıklıktır. Bu bağışıklığın adı eleştirel düşünce, hukuk devleti, şeffaf kurumlar, güçlü aile yapısı, sağlıklı dinî bilinç ve özgür muhakemedir.
