Medreseler nasıl oluştu, nasıl gelişti?
George Makdisi, Gerek İslâm Dünyası'nda gerekse Hıristiyan Batı'da Ortaçağ’da Yüksek Öğretim olgusunun nasıl olduğunu kıyaslıyor.
George Makdisi'nin Ortaçağ’da Yüksek Öğretim adlı kitabınının ilk üç bölümü, medresenin ortaya çıkışını sağlayan, öğretim metotlarını belirleyen ve eğitim-öğretim câmiasını şekillendiren ilişkiler inceleniyor. Eserin dördüncü bölümde, İslâm kurumları ile daha sonra Hıristiyan Batı’da gelişen kurumlar arasında var olan çok sayıdaki benzerlik ele alınmakta. Medrese hakkında daha önce yapılmış özgün araştırmalarla ilgili bir değerlendirme de esere ek olarak sunulmakta.
Ortaçağ’da Yüksek Öğretim, bugün yükseköğretim denilen eğitim safhasının, modern dönem öncesi İslâm dünyasında ve Batı’da gelişimi üzerine yapılmış başlıca araştırmalardan. İslâm eğitim düşüncesi ve tarihi alanındaki çalışmalarıyla haklı bir şöhret kazanan George Makdisi’nin bu eseri, klasik dönemin yükseköğretim anlayışı ve kurumları hakkında önemli tartışmaları gündeme getirmiş ve birçok yeni çalışmayı tetiklemiştir.
Medresenin ortaya çıkışını, bu kurumun medrese öncesi ve medrese dışı eğitim kurumlarıyla ilişkisini, farklılık ve benzerliklerini canlı bir tasvirle ortaya koyan eser, medreseyi bir yandan düşünce tarihi ve hareketleriyle ilişkilendirirken bir yandan da onun vakıf kurumuyla ilişkisini ele alıyor.
Fıkıh mezheplerinin oluşum sürecinde fıkıh eğitiminin rolüne dikkat çeken eser, eğitim kurumları tarihi çerçevesinde konuyu ele almasına rağmen genelde İslâm hukuk tarihinin, özelde mezhepler arası ilişkilerin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamakta.
Eserin bir diğer önemli katkısı, İslâm dünyası ile Hıristiyan Batı arasındaki etkileşimi eğitim tarihi üzerinden okumasıdır. Batı’daki yükseköğretim anlayışı ve kurumlarını, İslâm eğitim geleneği ve medrese ile karşılaştırmalı olarak inceleyen Makdisi, iki dünya arasında bu bağlamda gerçekleşen ilişkiye dair çarpıcı detaylar sunmakta, böylelikle üniversite tarihinin pek bilinmeyen bir yönüne ışık tutmaktadır. İslâm ve Batı eğitim tarihi ve kurumlarına dair burada dile getirilen iddiaların daha birçok tartışma ve açılıma zemin hazırlayacağında şüphe yoktur.
ESER İÇİN KALEME ALINAN ÖNSÖZLER
İslâm eğitim tarihi ve Müslümanların eğitim anlayışı, üzerinde çok konuşulan ama hakkında yeterince ciddi araştırma yapılmamış alanlardandır. İslâm medeniyeti mihverinden hareketle bütün İslâm eğitim tarihini kuşatan genel eserler veya kapsamlı giriş kitapları henüz yazılmamıştır. Belirli dönemler, bölgeler veya belirli eğitim müesseselerine dair yapılmış çalışmalar bulunmakla birlikte, bunlar hem sayıca yetersiz hem de birbirinden habersiz ve dolayısıyla büyük resmi göstermekten uzaktır.
İslâm dünyasında bu alanda yapılan çalışmalar büyük ölçüde, bir İslâm âliminin eğitim anlayışını tespit etmeye veya eğitimle ilgili İslâmî bir yorum ortaya koymaya yönelik teorik çalışmalardır. Bu çalışmaların büyük bir kısmı da İbn Sahnûn, Zernûcî, İbn Cemâa, İbn Hacer el-Heytemî gibi âlimlerin pratik amaçlarla veya fetvâ verme gayesiyle yazdıkları eserlerin neşredilmesinden ibaret kalmış gibidir. Oysa İslâm tarihinde farklı düşünce mekteplerine mensup onlarca büyük düşünür/âlim tarafından doğrudan veya dolaylı bir şekilde ifade edilmiş, eğitimle ilgili zengin bir düşünce ve tecrübe birikimi bulunmaktadır. Bu birikimin bugüne taşınması ve değerlendirilmesi için daha pek çok çalışma yapılmalıdır.
İslâm Konferansı Örgütü (İKÖ) bünyesindeki eğitim ve bilimle ilgili alt teşkilatların, İslâm ülkelerindeki ilmî çalışmaları takip eden, irtibatlandıran, rehberlik eden, projeler öneren veya bunları destekleyen daimî bir faaliyeti bulunmadığı ve İslâm ülkelerindeki üniversiteler arası irtibatlar da çok zayıf olduğu için, günümüz İslâm ülkelerindeki eğitim sorunları ile İslâm eğitim düşüncesi ve tarihi hakkında ortak projeler yürütülmesi bir yana, bildiğimiz kadarıyla bu alanlarda değişik dillerde yapılmış araştırmaları tanıtan bir bibliyografya çalışması dahi bulunmamaktadır.
Elinizdeki eser, bu alanda Türkçe literatürdeki eksikliği gidermeyi ve yeni çalışmaları teşvik etmeyi amaçlayan mütevazi bir katkıdan ibarettir. George Makdisi’nin İslâm eğitim düşüncesi ve tarihi hakkında yazdığı eserler, bir yandan kendisine Batılı İslâm araştırmacıları arasında ve İslâm dünyasında haklı bir şöhret kazandırırken, aynı zamanda bu alanda önemli tartışmaları gündeme getirmiş, ciddi eleştiriler almış ve yeni çalışmaları tetiklemiştir.
Makdisi bu alandaki araştırma ve görüşlerini olgunlaşmış şekliyle iki ayrı kitapta ortaya koymuştur: The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West (Edinburgh, 1981) ve The Rise of Humanism in Classical Islam and The Christian West with Special Reference to Scholasticism (Edinburgh, 1990). Bunlardan ilki, daha önce tarafımızdan Türkçeye tercüme edilip Ortaçağ’da Yüksek Öğretim: İslâm Dünyası ve Hıristiyan Batı (İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2004) adıyla yayımlanmış olup elinizdeki eser bu tercümenin gözden geçirilmiş halidir. O tarihten bu yana geçen sürede Makdisi’nin eğitimle ilgili diğer önemli eserleri de Türkçeye kazandırıldı. Bunlardan Religion Law and Learning in Classical Islam (Londra, 1991) adını taşıyan makaleler derlemesi, Makdisi’nin İslâm eğitim ve düşünce tarihine dair görüşlerini değerlendiren ve eserlerini tanıtan bir giriş ve kendisinin İslâm ilimlerine dair biyografi (tabakât) literatürü hakkındaki makalesi de eklenerek İslâm’ın Klâsik Çağında Din Hukuk Eğitim başlığıyla yayımlandı (çev. Tuncay Başoğlu, İstanbul: Klasik, 2007). The Rise of Humanism ise İslâm’ın Klasik Çağında ve Hıristiyan Batı’da Beşerî Bilimler (çev. Tuncay Başoğlu, İstanbul: Klasik) adıyla 2009’da okuyucuyla buluştu. Böylece Makdisi ve çevresinin İslâm eğitim tarihi alanında ürettiği önemli çalışmalar Türkçe literatüre kazandırılmış oldu. Öte yandan Makdisi’nin yaklaşım ve teorilerini eleştiren eserlerin çevirileri de bu alt-dizide kendisine yer bulacaktır.
Daha önce yayınlanan çeviri bu neşir için baştan sona gözden geçirildi. Eksik veya hatalı olduğu düşünülen yerler tamamlanıp düzeltildi, o zamandan bugüne ortaya çıkan yeni çalışmalara dair notlar ilave edilerek metin geliştirildi. Özellikle ilk neşirde hatalı çıkan dizin bölümü elden geçirildi ve daha kullanışlı hale getirildi. Eserin gözden geçirilmesi ve yeniden yayıma hazırlanması aşamasında özverili bir çaba sergileyen alt-dizi editörü Halit Özkan’a ve Klasik Yayınevi yetkililerine teşekkür ederiz.
Ali Hakan Çavuşoğlu
Tuncay Başoğlu
Üsküdar, 2011
***
YAZARIN ÖNSÖZÜ
Bu çalışmanın amacı, İslâm düşünce tarihinde merkezî öneme sahip bir dönemin daha iyi anlaşılabilmesini sağlamaktır. Düşünce hareketlerinin daha iyi anlaşılabilmesi, onları ortaya çıkaran güçlerle bağlantıları kurularak tahlil edilmelerine bağlıdır. Bu hareketlerin ortaya koydukları ürünlerin biçim ve içerikleri de, eğitim, araştırma ve yazım metotları tüm ayrıntılarıyla kavranabildiği ölçüde daha anlaşılabilir hale gelecektir.
Bu kitap, İslâm eğitim sistemi hakkında yapılmış genel bir araştırma değildir. Böyle bir araştırmanın başarıyla yapılabilmesi için, öncelikle pek çok monografik çalışma ortaya konmuş olmalıdır. Burada yapılmaya çalışılan şey, belirli bir eğitim kurumu, yani özellikle “medrese” yapısını kazanmış haliyle Müslümanların geliştirdiği college [the Muslim college] ve bu kurumun ürünü olan “skolastik metot” üzerinde yoğunlaşmaktır. Başka dönemlere ve yerlere de atıflar yapılmış olmakla birlikte, çalışmanın asıl ilgi alanı V/XI. yüzyıl ve Bağdat’tır. Zira, bir önceki yüzyılda ortaya çıkıp gelişmiş olan medrese ve skolastik metot, V./XI. yüzyılda Bağdat’ta en parlak dönemini yaşamıştır. Ortaya koymak istediğim şudur: Medrese, İslâm’da ideal dinî (b)ilim olan fıkhın ve ideal dinî çizgi olan gelenekçiliğin şekillenmiş halidir. Fıkıh ve gelenekçilik birlikte, Ortaçağ’a özgü skolastik metodu üretmişlerdir.
İslâm eğitim kurumları tarihi, ayrılmaz bir biçimde İslâm ilimler tarihi [religious history] ile bağlantılıdır. Bu kurumların gelişimi de, hukuk [fıkıh] ve teoloji [kelâm] merkezli dinî hareketler arasındaki karşılıklı etkileşim ile alakalıdır. Dolayısıyla bu kitabın ilk üç bölümü, medresenin [the college] ortaya çıkışını sağlayan, öğretim metotlarını belirleyen ve eğitim-öğretim câmiasını [the scholastic community] şekillendiren söz konusu karşılıklı ilişkileri incelemektedir. Dördüncü bölümde, İslâm kurumları ile daha sonra Hıristiyan Batı’da gelişen kurumlar arasında var olan çok sayıdaki benzerlik ele alınmaktadır. Medrese hakkında daha önce yapılmış özgün araştırmalarla ilgili bir değerlendirme de, ek olarak sunulmuştur.
Arapça terimler ile isimlerin yazılışlarında fonetik işaretleri ya da italik karakterler kullanılmamış, ancak indekste fonetik ve transkripsiyon işaretlerine dikkat edilmiştir. Ayrıca Arapça deyim ve cümleler yazılırken de bu işaretler kullanılmıştır. Arapça veya Latince terimler düz yazılırken, kitap isimleri italik karakterle yazılmıştır. Cuma namazının kılındığı câmi ya da şehrin en büyük/merkezî câmisinden söz edilirken, “Câmi” kelimesinin baş harfi büyük yazılmış, bunun dışındaki kullanımlarında küçük harfle yazılmıştır. Tarihler, hem hicrî hem de miladî takvime göre, aralarına bir kesme işareti konularak verilmiştir. Yalnızca bir tarih verildiği durumlarda, bu miladî takvimdir. Şayet hicrî takvim tek başına verilecek olursa başına “h.” harfi ilave edilmiştir. Webster’ın Third New International Dictionary adlı sözlüğünde bulunan çok sayıdaki Arapça kelime, orada kullanıldıkları biçimiyle yazılmış, diğer kelimeler için de katı bir transkripsiyon uygulanmaksızın benzetme yoluna gidilmiştir. Örneğin, sözlükte olduğu gibi “madhhab” yerine “madhab” kullanılırken, benzetme yoluyla “mashhad” yerine de “mashad” kullanılmıştır. Genel indekste ve metinde, şahıs isimleri ilk geçtikleri yerde, genellikle ölüm tarihleri ile birlikte yazılmış, böylelikle tabakât kaynaklarında yerlerinin tespit edilebilmesini sağlamak amaçlanmıştır. Kullanılan kaynaklar, dipnotlarda genellikle bir kelime halinde ya da ilk kelimeleri ile kısaltılmış, kaynakçada ise tüm ayrıntılarıyla verilmiştir. Kaynakça, yalnızca doğrudan dipnotlarda atıf yapılan kaynakları içermektedir. Ayrıca şu kısaltmalar da kullanılmıştır...
Burada, 1968 yılında Islamic Surveys serisi için İslâm eğitim sistemi hakkında bir kitap yazmam konusunda bana davette bulunan, bu serinin genel editörü Prof. W. Montgomery Watt’a ve bu çalışma zor bir sürece girdiği sırada sürekli ilgisini eksik etmeyen, Edinburgh Üniversitesi Sekreteri A. R. Turnbull’a en içten teşekkürlerimi sunmak isterim. Ayrıca editör kadrosundan Patricia K. Duncan’a da, basım aşamasındaki yardımlarından dolayı teşekkür ederim. Bu vesileyle, daha önce neşredilmiş bazı çalışmalarımı kullanmama izin veren bazı yayıncılara da şükranlarımı sunmak isterim: Cambridge Üniversitesi Yayınevi, The Medieval Academy of America, Paul Geuthner Kütüphanesi (Paris), New York Devlet Üniversitesi Yayınevi (Albany, N.Y.), Louvain Üniversitesi ve Louvain-La-Neuve Üniversitesi.
Philadelphia
Mayıs, 1981