İstanbul'un yitik hazinesi bulundu

İstanbul'un yitik hazinesi bulundu

GALERİNİN DEVAMI

Reşad Ekrem Koçu’nun yarım kalan şaheseri İstanbul Ansiklopedisi'nin kayıp metinleri gün ışığına çıktı. Koçu, büyük özveri ve kişisel çabasıyla iki kez yayınlanması için mücadele verdiği ansiklopedinin yayımını ölümüne kadar sürdürmüş ancak “Gökçınar” maddesine kadar gelebilmişti.

1958-1971 yılları arasında 11 cilt olarak yayımlanan Reşad Ekrem Koçu’nun efsanevi İstanbul Ansiklopedisi Pelin Esmer’in filmi '11’e 10 Kala'da da karşımıza çıkmıştı.

Sahaf Emin Nedret İşli, 1453 İstanbul Kültür ve Sanat Dergisi'nin 9. sayısında kaleme aldığı "Kültür Hayatımızın Dinmeyen Yarası: Reşad Ekrem Koçu ve Tamamlanamayan İstanbul Ansiklopedisi" başlıklı makalede, Koçu'nun Ansiklopedi'yi yazım serüvenini ve vefatından sonra kaybolduğu iddia edilen nüshalarla ilgili yaşanan ilginç gelişmeleri anlatıyor.

1453 İstanbul Kültür ve Sanat Dergisi 9. sayısında İstanbul Ansiklopedisi’nin tarih otoritelerince dahi kaybolduğu iddia edilen nüshalarına ulaşmasının yanı sıra diğer haberleriyle de bayilerde satışa sunuldu. İçerikte yer alan başlıklardan bazıları şöyle: >Türk Deniz Kültürü: > Osman Seden'in filmlerinde İstanbul >Ladino Kraliçesi İstanbul'da: Yasmin Levy > Houston Belediye Başkanı ile söyleşi > Türker İnanoğlu ve Türk Sinemasının Yarım Yüzyılı > İstanbul'un eski Ramazan eğlenceleri İstanbul Kitapçısı www.istanbulkitapcisi.com  212-292 76 92 bilgi@istanbulkitapcisi.com

İşli, arşivin Bab-ı Ali'de yayıncılık yapmış, Koçu'nun evlatlığı Mehmet Koçu'nun da yanında çalıştığı bir ailede olduğunu söylüyor. Telifi ve bürokratik konuları halleden Kültür AŞ, ansiklopedinin tamamlanmış 11 cildini ve kayıp olduğu söylenen maddeleri sponsor bulduğu takdirde yayımlayacak.

KAYIP DENİLEN KABACA TASNİF EDİLMİŞ METİNLER BULUNDU

İstanbul Ansiklopedisi'nin kayıp denilen metinleri, dokümanları, resimleri aslında sessiz sedasız bekliyormuş. Araştırmacı Nedret İşli, zarflarda bekleyen maddelerin, notların ve resimlerin köklü bir aile tarafından muhafaza edildiğini ve az bir kısmı hariç günümüze kadar ulaştığını söylüyor. Bugün bu ailenin müstakil bir mülkünde muhafaza edilen, kabaca tasnif edilmiş olarak korunan kıymetli arşiv bir hazine niteliği taşıyor. Ortaya çıkan nüshalar şayet yayınlanabilirse Koçu'nun bir ömür boyu peşinden koştuğu hayali de gerçekleşmiş olacak.

KİMLER YAZMIŞTI

İstanbul Ansiklopedisi’nin bu önemli ve eşsiz arşivinin nasıl oluştuğunu anlamak için ansiklopedinin birinci cildinin kapağında “Bu ansiklopedide Reşad Ekrem Koçu’ya yardım eden selahiyetli kalemler” başlığıyla yer alan isim listesine bir göz atmak yeterli olacaktır. Bu büyük eserin oluşumuna Haluk Akbay, Mehmed Ali Akbay, Şinasi Akbatu, Saim Turgut Aktansel, Sermet Muhtar Alus, Ekrem Hakkı Ayverdi, Naşid Baylav, Pertev Naili Boratav, Münir Süleyman Çapanoğlu, Osman Nuri Ergin, Muzaffer Esen, Enver Esenkova, Dr. İsmail Ersevim, Semavi Eyice, Ali Genceli, Ali Nüzhet Göksel, Hakkı Göktürk, Reşid Halid Gönç, İhsan Hammamioğlu, Vasıf Hiç, Mehmed Baha Kahyaoğlu, İbrahim Hakkı Konyalı, Eftim Lambooğlu, Reşad Mimaroğlu, Aziz Ogan, M. Kemal Özerengin, Yılmaz Öztuna, Kevork Pamukciyan, Şevket Rado, Ali Rıza Sağman, Haluk Y. Şehsuvaroğlu, Cahide Tamer, Hadi Tamer, İbrahim Hakkı Tanışık, B. Ülker, Süheyl Ünver, A. Cabir Vada, MahmudYesari katkı sağlamışlardır. Kimi şifahi kimi de elindeki ve hafızasındakileri  yazılı notlar halinde Reşad Ekrem Koçu’ya ulaştırmışlardır. Çizim, resim, planları ise Ferzan Baydar, Sabiha Bozcalı, Aydın Burteçene, Behçet Cantok, Hayri Çizer, H. Hüsnü Tengüz, Nezih İzmirlioğlu, A. Bülend Koçu, Reşad Sevinçsoy, Abdullah Tomruk sağlamışlardır. Bütün bu yazışmalar, notlar, araştırmaya dayalı metinler, planlar, çizimler madde taslakları Reşad Ekrem Bey tarafından yıllarca titizlikle toplanmış, saklanmış, biriktirilmiştir.

YAYINLANMIŞ CİLTLER

İstanbul Ansiklopedisinin ciltlere göre madde dağılımı ve her cildin basıldığı matbaalar:

1. Aba, Abacılar-Alafranga Baloz -  Tan Matbaası

2. Alageyik Sokağı-Âşir Efendi Kütüphanesi - Nurgök Matbaası

3. Aşiret Mektebi-Baba - Nurgök Matbaası

4. Baba-Bayrampaşa -  Nurgök ve Hüsnütabiat Matbaaları

5. Bayrampaşa Medresesi - Boğaziçi Deniz Hamamları - Nurgök ve Hüsnütabiat Matbaaları

6. Boğaziçindeki İskele, kayık ve sandalları - Cemil (Mes’ud) Hüsnütabiat ve Ercan Matbaaları

7. Cemil Bey (Tanburî)-Çiray (Hacer) - Ercan ve Hamle Matbaaları

8. Çiroz-Dişbuğdaycılar Sokağı - Hamle ve Sıralar Matbaaları

9. Eritmek-Fırın - Yaylacık Matbaası ve Milli Eğitim Basımevi.

10. Dişçi-Erişteci Sokağı - Sıralar ve Yaylacık Matbaaları

11. Fırın, Fırın Uşakları - Gökçınar - Milli Eğitim Basımevi

PROF. DR. SEMAVİ EYİCE TAMAMLANDIĞINA KANİ DEĞİL AMA...

1958-1971 yılları arasında 11 cilt olarak yayımlanan efsanevi İstanbul Ansiklopedisi, yazarın ölümünden sonra tamamlanamaz. 1975'te Reşad Ekrem Koçu vefat ettiğinde tek vârisi bulunan evlatlığı Mehmet Koçu'ya zengin bir arşiv, ve pazarlanamamış ansiklopedi fasikülleri miras olarak kalır. Mehmet Koçu, ölümüne kadar bu arşiv ve ansiklopedi ile geçinir.

Nedret İşli, makalesinde Semavi Eyice'nin ve kimi tarihçilerin bu arşivin dağıldığından ve satıldığından söz ettiğini hatırlatıyor.

Semavi Eyice Zaman gazetesine konuyla ilgili olarak verdiği demeçte arşivin akıbeti hakkında şunları söylüyor: "Rahmetli Reşad Ekrem Koçu'nun odasında bir dolap vardı. Zarflar alfabe sırasına göre sıralanmıştı. Bazı maddeler boş kalmış, eksikleri vardı ve atlanmıştı. Vefatından sonra her şey evlatlığı Mehmet Koçu'ya kaldı. O da bunları sattı, savdı. Bir cenazede rastladım ve azarladım. Yok hocam satmadım her şey duruyor dedi ama yalan. Ben maddelerin tamamlandığına kani değildim. Çünkü bazı maddelerin yazılması için benden rica etmişti, ama ben yazıp vermiş değilim. Ansiklopediyi yayımlamak istiyorlarsa yapsınlar, ama tam değil. Reşad Ekrem Koçu'nun biçimiyle bu iş asla yapılamaz. Bir ara Tercüman gazetesi denedi ama bitiremedi. Böyle bir iş kolay değil. Ne derece doğru bilgi var, onlara bakmak gerekiyor. Bu iş yapılacaksa bu işle ilgili olan kişiler toplanır ve enine boyuna her şey konuşulur."

Nedret İşli ise makalesinde bunun doğru olmadığını iddia ediyor. Emin Nedret İşli, ansiklopedinin yazarlarından Prof. Semavi Eyice’nin önemli yanlış yaptığını savunuyor ve  “Münferit birtakım kayıplara rağmen İstanbul Ansiklopedisi Arşivi İstanbul’un köklü ve soylu bir ailesi tarafından muhafaza edilmiş, günümüze kadar ulaştırılmıştır. Bugün bu ailenin müstakil bir mülkünde muhafaza edilen, kabaca tasnif edilmiş olarak korunan bu kıymetli arşiv İstanbul Kütüğü adı verilen bir hazinedir” diyor.

ALANINDA İLK VE TEK

Kent monografilerinin, turistik kent rehberlerinin yaygınlığına karşın, kent ansiklopedisi alışılmış bir kavram, sık rastlanan bir ürün değil. Londra için hazırlanmış tek ciltlik “An Encylopedia Of  London” dışında tek örnek İstanbul’a ait.

Kent ansiklopedisinin ilk önemli örneğini veren Koçu, İstanbul’un camilerini, tekkelerini, türbelerini, çeşmelerini, saraylarını, kahvehanelerini, hanlarını, hamamlarını, devlet adamlarını, hocalarını, dervişlerini, hatta hırsızlarını, kumarbazlarını, kentin ve çevresinin bütün güzelliklerini, yaşanan ilginç ve önemli olayları, İstanbul argosunu folklorik ağırlıkta veren fotoğraf yerine özel olarak hazırlanmış desenler kullanılan bir eser tasarlamıştı.

NEVZAT BAYHAN: KOÇU HAKKINI HELAL EDECEK

Kültür A.Ş. Genel Müdürü Nevzat Bayhan, Aniklopedinin tamamının basılması için tüm bürokratik işlemleri yaptıklarını belirterek, sponsor arayışına geçtiklerini söylüyor: "Ansiklopedi tamamlanmıştı, eksik belgeleri vardı, sağ sola dağılmıştı gibi pek çok soru vardı. Bunlarla uğraştık iki yıldır. Sonunda kaynaklara ulaştık, sandıklar içinde bekleyen belgeleri gördük. Maddeler yazılmış duruyor. Doğan Yayınları ile görüştük. Yayımlanan 11 cildin yayın hakkı onlardaydı. Vârislerle görüşüldü. Bu maddelerin yeniden yazılması lazım. Çizimlerin teliflerinin alınması gerekiyor. Çok uzun bir yol ama bürokratik konuların çoğunu bitirdik. Finansman kısmı çok önemli. Kültür AŞ'nin tek başına yapabileceği bir şey değil. 3 trilyona varan bir maliyet var. Ansiklopedi için 2010 Ajansı'na müracaat ettik. Görüşmeler sürüyor.2010 Avrupa Kültür Başkenti olarak bu önemli eseri pek çok etkinlikleri gerçekleştirdiğimiz bu önemli yılda basabilmeliyiz. Böylece İstanbul’da yaşayanlar olarak kentin tarihine, kültürüne sahip çıktığımızı göstermeli, bu büyük kentin ihtişamını muhteşem bir ansiklopedi ile dünya kültürüne tescil ettirmeliyiz. Bunu yaptığımız gün Reşad Ekrem Koçu kabrinde huzur bulacak, bu kent için yaptıklarını İstanbullulara helâl edecek.”

İŞLİ: KAYIP BELGELERİ BEN BULMADIM

"Kayıp denilen belgeleri ben bulmadım. Arşivin varlığı 8-10 yıldır biliniyordu. Reşad Ekrem Koçu'nun evlatlığı Mehmet Koçu, büyük bir yayınevinde çalışıyordu. Ömrü boyunca bu yayınevi ona her türlü yardımı yaptı. Mehmet Koçu, arşivi bu yardımlar nedeniyle yayıncı aileye İstanbul Ansiklopedisi'nin haklarıyla birlikte devretti. 2000'li yıllarda aile ansiklopedinin yayımlanması için faaliyete geçti. Doğan, YKY gibi yayınevlerinin yanında başta Murat Belge olmak üzere bazı yazarlar ile görüşüldü. Onlar da bu malzemeyi görüyor. Ansiklopediyi görenler ne yazılı ne de sözlü anlamda bundan söz etmedi. Bunu ilk defa biz dile getirdik. Bu bilinen ama konuşulmayan bir mevzu idi. Bab-ı Âli'de yayıncılık yapmış bu ailenin elindeki malzeme düzenlenip basılmayı beklenen bir hazine. Gördüğüm kadarıyla çok zengin. Yayın hakları ve malzemeler bu ailede. Arşiv bahsedildiği gibi dağılmamış."

(Haber 7)